دومین پسر علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در سالهای اخیر به یکی از چهرههای مهم در معادلات قدرت در جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. هرچند مجتبی خامنهای دههها بیشتر در پشت صحنه فعالیت میکرد و حضور علنی محدودی داشت، تحولات سیاسی داخلی و منطقهای، بهویژه مسئله جانشینی رهبری، موجب شد که نام او بیش از گذشته در تحلیلها و گزارشها مطرح شود.
اگر بخواهیم در ساحت بیکران اندیشه و ادب فارسی، از حماسه گرفته تا فلسفه و عرفان، عنصر مشترکی بیابیم که همزمان خرد، مهر و جاودانگی را نمایندگی کند، بیگمان به سیمرغ خواهیم رسید؛ موجودی اساطیری که در شاهنامه فردوسی، پهلوانپرور، شفابخش و همهچیزدان است. در حکمت ابنسینا، طی طریق میکند، در اشراق سهروردی، بال میگشاید و در منطقالطیر عطار نیشابوری، به سرمنزل مقصود میرسد. هرچند در قلمرو اندیشه و ادب فارسی، مرغان افسانهای کم نیستند و از هدهد و هما گرفته تا مرغ آمین و ققنوس، هر یک رمزوراز خود را دا...
از هنگام خروج شاه از ایران، یعنی ۲۶ دیماه تا اعلام بیطرفی ارتش در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، یعنی کمتر از یک ماه، به طور حیرتانگیزی شرایط لازم برای جابهجایی قدرت و استقرار نظام خمینی فراهم شد.شرایطی که بدون تردید، آخرین نخستوزیر شاه، یعنی دکتر شاپور بختیار، نقش مهمی در عملیاتی شدن آن داشت. مردی که طبق اظهارات سپهبد هوشنگ حاتم، جانشین دفتر ویژه اطلاعات، در ۲۱ بهمن اعلام کرد به دنبال جمهوری است و بنابراین، ارتش شاهنشاهی دیگر تعهدی به او ندارد. در پی این گفته نخستوزیر وقت، روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، جلسهای به...
هنگامی که شعلههای آتش سوزان ققنوس را فرامیگیرد، صدایش خاموش میشود و در سوختنی فرساینده، آنچه از او باقی میماند، تودهای خاکستر است.تنها کسانی که اساطیر را باور دارند، میدانند که این پایان کار نیست. ققنوس نماد برخاستن، شکفتن و نوزایی از دل ناباوری است؛ پرندهای نامیرا که از سوخته خود، پلی به سوی امید و زندگی میسازد.از همین رو است که خودشکوفایی هر انسانی را پس از دورهای از سوختن و سختی، به ققنوس تشبیه میکنند و جامعهای را که ستم، استبداد و ویرانی تحمیلی را شکست میدهد و به نوسازی همت می...
نماد شیر و خورشید با فرهنگ و تمدن باستانی ایران پیوند عمیق دارد و بر خلاف ایدئولوژیهای فراملی که مرزهای جغرافیایی و منافع ملی را فدای آرمانهای مذهبی میکنند، بر مفاهیمی چون میهن، ملت و تاریخ و تمدن متمرکز است. به همین دلیل میتوان آن را مهمترین سلاح در برابر حکومتی دانست که نزدیک به پنج دهه سعی کرد هویت ملی را به حاشیه براند و به جای آن امتسازی کند. در واقع پرچم شیر و خورشید، نمادی که در آن خورشید مظهر روشنایی و آگاهی و شیر مظهر پاسداری از این سرزمین است، یادآور میشود که ایران اولویت دارد.ب...
حدود یک سال از واقعه به توپ بستن مجلس به دستور محمدعلیشاه قاجار میگذشت. پس از یک دوره خفقان در سراسر ایران، قشون مشروطهخواهان موفق به فتح تهران شده بودند و دوران استبداد صغیر عملا به پایان رسیده بود. با آغاز به کار دومین مجلس شورای ملی فضای کشور آمیزهای از شور پیروزی و سوگ برای کسانی بود که در راه آزادی جان باخته بودند. در چنین شرایطی عارف قزوینی، شاعری که به سرودن اشعار میهنپرستانه شهره است، تصنیف «از خون جوانان وطن لاله دمیده» را سرود؛ اثری که تا به امروز ماندگارترین یادبود برای آزادیخو...
Translator با علنیتر شدن بحران مشروعیت جمهوری اسلامی جلوی چشم مردم جهان، یکبار دیگر مسئله جانشینی احتمالی علی خامنهای، در صورت بقای عمر حکومت، مورد توجه قرار گرفته است. جمهوری اسلامی که با چالشهای جهانی و چالش داخلی دستوپنجه نرم میکند، آیا برنامهای برای رویارویی احتمالی با مرگ دومین رهبر خود دارد؟
ایرج خواجهامیری، استاد آواز ایران و ملقب به «پهلوان آواز» ۹۳ ساله شد؛ کسی که گلپا او را «گردنکلفت آواز ایران» نامید و شجریان او را «متر و معیار آوازخوانی» میدانست.ایرج، چه بهعنوان استادی که در گلهای رنگارنگ هنرنمایی کرد و چه بهعنوان صدای گرمی که با چهره کاریزماتیک فردین به پرده سینما رفت، نامی ماندگار در حافظه جمعی ایرانیان است
Translator کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان درست ۶۰ سال پیش، در دیماه ۱۳۴۴ با هدفی بزرگ متولد شد: ایجاد عدالت فرهنگی از طریق دایر کردن کتابخانهها در سراسر ایران، بهویژه در مناطق محروم. این نهاد فرهنگیـهنری به ریاست شهبانو فرح پهلوی و مدیریت لیلی امیرارجمند آغاز به کار کرد. نقطه آغاز بخش انتشارات کانون، ترجمه و تصویرگری داستان «دخترک دریا» اثر هانس کریستین آندرسن به قلم شهبانو بود که عواید آن، سرمایه اولیه این مسیر درخشان را تامین کرد. کانون بهسرعت فراتر از کتابخانه رفت و با ایجاد صدها س...
Translator «یلدا» به معنای تولد یا روشنایی رویدادی است که میلیونها نفر از ایران و افغانستان گرفته تا جمهوری آذربایجان و ساکنان قفقاز در شب ۳۰ آذر، که در تقویم شمسی که مصادف با انقلاب زمستانی کره زمین است، آن را جشن میگیرند. گرامیداشت زایش ایزد ایرانی مهر یا میترا که بسیاری از پژوهشگران معتقدند الهامبخش آیینهایی بوده است که تنها چند روز پس از آن با عنوان میلاد مسیح جشن گرفته میشوند. یلدا که از آن با نام شب چله نیز یاد میشود، در سنت ماقبل زرتشتی پرستش میترا، خدای خورشید، ریشه دارد اما در دو...
گاه تقویم، داستانهای قدیمیتری را برای ما روایت میکند. از پیوندهایی که در نگاه اول شاید بعید به نظر برسند. مانند جشن باستانی یلدا در ایران زمین و کریسمس در میان مسیحیان. آیا ممکن است این دو آیین، با همه تفاوتهای فرهنگی و تاریخی، ریشههایی مشترک داشته باشند؟ یلدا، این شب باشکوه که مردمان پهنه وسیعی از آسیای میانه گرفته تا خاورمیانه این طولانیترین شب سال را جشن میگیرند، یکی از قدیمیترین جشن های باستانی ایران زمین میباشد. در ایران باستان، مردم باور داشتند که با پایان این شب تاریک، خورشید بار...
ایران، امپراتوری هخامنشی و کورش کبیر، نقش پررنگی در کتاب مقدس یهودیان که به عنوان «عهد عتیق» بخشی از کتاب مقدس مسیحیان نیز شد، داشتند. در روایات مسیحیان نیز از همان آغاز نقش ایرانیان به چشم میخورد. از جمله تزئینات کریسمسی که همهجا میبینیم شمایل «سه مرد شرقی» است که پس از تولد عیسی به دیدنش میآیند و برایش طلا و صمغ کندر و مُر مَکی میآورند. «شرقِ» مورد نظر آن سالها به احتمال بسیار ایران بوده است. در سده اول مسیحیت روایاتی درباره سفر حواریون عیسی به ایران وجود دارد. مثلا توما، که پس از سفرهای...
در سالهای پایانی دهه ۱۳۴۰، به لطف تحصیل و رفتوآمد اهالی فرهنگ و هنر به اروپا، زمینه شکلگیری هنرهای نمایشی مدرن در ایران فراهم شد. در این دوران، بیشتر برنامههای نمایشی تهران در کافه شهرداری معروف به «مهمانخانه بلدیه» روی صحنه میرفت، اما با ظهور نسل برجستهای از هنرمندان تئاتر در ایران و افزایش نمایشهای در حال اجرا، کمبود فضاهای نمایشی در ایران محسوس شد. در پی این احساس نیاز بود که شهبانو فرح پهلوی که به ساخت مراکز فرهنگی هنری در ایران اهتمامی ویژه داشت، دستور ساخت تئاتر شهر را با معماری م...
روحالله خالقی، آهنگساز و موسیقیدان برجسته که با ساخت موسیقی «مرز پرگهر» به نامی فراموشنشدنی در تاریخ ایران تبدیل شد، شصت سال قبل در ۲۱ آبان در اتریش چشم از جهان فرو بست و در ۲۹ آبان در ایران به خاک سپرده شد اما جاودانگیاش در این خاک با آثارش ادامه یافت.خالقی در سال ۱۳۲۳، در زمانی که ایران در اشغال نیروهای متفقین بود و احساس کشست و بیپناهی در میان مردم موج میزد، آهنگ «ای ایران» یا «مرز پرگهر» را بر شعری از حسین گلگلاب ساخت و برای اجرای غلامحسین بنان و گروه کُر تنظیم کرد. اثری که هنوز هم ای...
نیروی منظم «گارد جاویدان» نخستینبار در دوران داریوش بزرگ شکل گرفت و در همان زمان نیز مهمترین بخش ارتش شاهنشاهی ایران شناخته شد، چراکه سربازان آن نخبهترین افسران ارتش بودند. در میان گارد جاویدان، واحدی ویژه مامور پاسداری از پرچم شاهنشاهی بود که بعدها به «درفش کاویان» شهرت یافت. این پرچم، نشان وحدت و پایداری امپراتوری ایران بود و حفاظت از آن افتخاری بزرگ برای سرباز گارد جاویدان به شمار میآمد. جستوجو در منابع تاریخی نشان میدهد که بعد از ساسانیان نیز در مواردی معدود دستکم نام گارد جاویدان ز...
Translator پیشنهادی که از سوی نمایندگان موافق انقراض سلسله قاجار در مجلس ارائه شد، بر نارضایتی عمومی و خطراتی تأکید داشت که به سبب ناتوانی و بیکفایتی شاهان قاجار، کشور را تهدید میکرد. آنان یادآور شدند که «حفظ مصالح عالیهی مملکت مهمترین منظور و نخستین وظیفه مجلس شورای ملی است و باید هرچه زودتر به بحران موجود پایان داده شود». در متن رسمی پیشنهادی که به مجلس تقدیم شد، آمده بود: «پیشنهاد میکنیم مجلس شورای ملی انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام نموده و حکومت موقتی را در حدود قانون اساسی و قوانین مو...
«در ماه اَرَخسمنو روز سوم، کوروش به بابِل اندر آمد. شاخههای سبز در برابر گسترده شد.» این جملات از کتیبه «رویدادنامه نبونید» است که ورود تاریخی کوروش به بابِل را ثبت کرده است. مورخان روز سوم ارخسمنو را برابر با ۷ آبان میدانند و اگرچه این مناسبت هنوز در تقویم رسمی جمهوری اسلامی به ثبت نرسیده، نهتنها در ایران که در گوشهوکنار دنیا به نام روز کوروش شناخته میشود. فرمان مشهور کوروش برای آزادسازی یهودیان که پس از فتح بابِل صادر شد، این پادشاه بزرگ ایران را به نماد حقوق بشر در جهان تبدیل کرد....
این روایتی کوتاه از زندگی و میراث ناصر تقوایی است؛ فیلمسازی که نامش برای همیشه با سریال طنز «داییجان ناپلئون» گره خورده است. تقوایی در ۸۴سالگی درگذشت، اما تاثیرش بر سینمای ایران و بر ذائقه طنزِ تصویری ما ماندگار است. او فرزند آبادان بود؛ جایی که گرمای جنوب، بوی نفت، و نفسِ دریا در کارهایش حضور دائم دارند. پیش از آنکه برسیم به «داییجان»، لازم است چند دقیقه بر مسیر دقیق و مستندِ او تا میانه دههی پنجاه مکث کنیم؛ مسیرِ فیلمسازی که از مستند آغاز شد و با یک اقتباس ادبی بینقص در تلویزیون ملی ایرا...
داستان را میتوان از پشت شیشههای یک ساختمان اداری در قلب لندن آغاز کرد؛ ملکی قدیمی در نزدیکی پارلمان بریتانیا که در دهه ۱۳۵۰، زمانی که صنعت نفت ایران در حال جهانیشدن بود، خریداری شد تا نشانی از حضور و اعتبار ایران در اروپا باشد. امروز همان ساختمان به ارزش صد میلیون پوند، زیر چتر احکام قضایی قرار گرفته تا بخشی از غرامتی را جبران کند که ایران در پروندهای به نام کرسنت بدهکار شده است. این تصویر، ساده و شاید بیرحم، خلاصهای روشن از مسیری است که یک قرارداد تجاری امضا شده در سال ۱۳۸۰ طی کرده تا به ...
تصمیم حکومت افغانستان در دهه ۱۳۴۰ برای جایگزینی واژه «دری» به جای «فارسی» بهعنوان زبان رسمی این کشور اقدامی سیاسی برای بازتعریف مرزهای هویتی و فرهنگی و بهنوعی ایجاد تمایز نمادین از حوزه تمدنی ایران بزرگ بود. در واقع محمدظاهرشاه، پادشاه وقت افغانستان، بر آن بود که با این کار میان دو زبان غالب در این کشور یعنی پشتو و فارسی، موازنه برقرار و حساسیتهای قومی را کنترل کند. این در حالی است که استفاده رسمی از واژه دری، به منزله جایگزینی برای «زبان فارسی»، مفهومی متفاوت با «فارسی دری» رایج در ادبیات ک...
فروردین ۱۳۲۴ خورشیدی. دنیا از جنگی ویرانگر بیرون آمده. شهرها ویران، میلیونها کشته، و ملتها بر سر یک دوراهی: آیا بشر برای سومین بار به سمت جنگ جهانی میرود… یا متحد میشود و نظمی نوین میسازد؟ در فروردین ۱۳۲۴ در سانفرانسیسکو، نمایندگان پنجاه کشور گرد هم آمدهاند. میان آنها، هیأتی از کشوری که هنوز تحت اشغال نیروهای خارجی است: ایران. پادشاهی جوان به تازگی بر تخت نشسته: محمدرضا شاه پهلوی. پدرش، رضاشاه، به رغم اعلام بیطرفی در جنگ جهانی دوم، پس از اشغال ایران به دست متفقین در شهریور ۱۳۲۰ پادشاهی ...
حماس یا «حرکت مقاومت اسلامی» یکی از مهمترین بازیگران فلسطینی و همزمان یکی از بحثبرانگیزترین گروههای سیاسی-نظامی خاورمیانه است. این گروه در سال ۱۹۸۷ و در جریان انتفاضه اول فلسطین توسط شیخ احمد یاسین و جمعی از اعضای اخوانالمسلمین در غزه بنیانگذاری شد. در آن زمان، فضای فلسطین مملو از خشم و ناامیدی بود؛ گسترش شهرکهای اسرائیلی زمینهساز شورش گستردهای شد که به انتفاضه معروف شد. حماس بهسرعت خود را بهعنوان گروهی که میخواهد مقاومت مسلحانه و اسلامی را به راه اصلی مبارزه تبدیل کند، معرفی کرد. از ...
سیامین روز از ماه مرداد در گاهشمار خیامی برابر با چهارم شهریور در گاهشمار زرتشتی به نام «جشن شهریورگان» شناخته میشود. ریشه جشن شهریورگان به ایران باستان میرسد و مضمون اصلی آن «شهریاری بر نفس» و دستیابی به «شهر آرمانی» است و ایرانیان باستان این روز را با آیینها و آدابی ویژه گرامی میداشتند. در گاهشمار زرتشتی، هم روز چهارم ماه و هم ششمین ماه سال به نام شهریور خوانده میشود؛ امشاسپندی که یکی از شش یار بزرگ اهورامزدا بود و در جایگاه دوم پس از بهمن قرار داشت. همانند دیگر امشاسپندان، او نیز دو بُ...
قوم هزاره، با چهرههایی که یادآور اقوام آسیای شرقیاند و با ریشههایی کهن در تاریخ و جغرافیای افغانستان، یکی از اقوامی است که سرگذشتی پرفراز و نشیب در این سرزمین داشته است؛ آنان فارسیزباناند، بیشترشان پیرو مذهب تشیعاند و خود را به پاسداری از سنتها متعهد میدانند و رد پایشان را از دشتهای سرد بامیان تا محلههای مهاجرنشین مشهد و تهران میتوان جستوجو کرد. تبار قوم هزاره ازجمله موضوعاتی است که همواره محل اختلاف نظر پژوهشگران بوده و نظریههای گوناگونی درباره آن ارائه شده است.
نوزدهم مردادماه ۱۳۱۹، اندکی پس از تاسیس نخستین فرستنده رادیویی در ایران، کودکی در تهران به دنیا آمد که سالها بعد از طریق همین رادیو به شهرت رسید و ترانههایش از «سلطان قلبها» گرفته تا «کی بهتر از تو» و دهها قطعه ماندگار دیگر در حافظه جمعی چندین نسل از فارسیزبانان نقش بست. عارف عارفکیا با صدایی بینظیر، سبک بیهمتا و ترانههایی سرشار از عشق و احساس، توانست سنت موسیقی ایرانی و جریان نوظهور موسیقی پاپ را به هم پیوند بزند. عارف از دوازدهسالگی آواز خواندن را آغاز کرد. در دوران نوجوانی، همراه ب...
نخستین گامها در مسیر تشکیل نظام پولی به دوره هخامنشیان بازمیگردد؛ زمانیکه داریوش بزرگ سکههای طلا به نام «دریک» را ضرب کرد و تصویر یک کماندار را بر آن نشاند. این سکهها نماد اقتدار اقتصادی یک امپراتوری بزرگ بودند و در سراسر قلمرو هخامنشیان گردش داشتند. اما این تنها آغاز راه بود. پس از آن نیز سکههای دیگری جایگزین نظام پولی ایران شدند، ازجمله «پشیز» در دوران ساسانی، سکهای از جنس مس یا برنز که امروزه بیشتر با معنای «بیارزش» در ذهنها قرین است. در سدههای بعد، با ورود مغولان به ایران، تحولی بز...
هرچند خاستگاه بستنی مدرن و امروزی را باید در اروپا و آمریکا جستوجو کرد، بر اساس برخی منابع تاریخی، ردپای این خوراکی شیرین و خنک به ایران باستان میرسد؛ وقتی درباریان هخامنشی، شربتهایی از ترکیب یخ و عسل درست میکردند. بر اساس دادههای موجود در دایرهالمعارف بریتانیکا و کتاب «نخستینها»، نوشته رابین ویر، ایرانیان حدود ۵۵۰ سال پیش از میلاد، در دوره هخامنشیان، نوعی دسر یخزده به نام «شربت» یا «فالوده» تهیه کردند. این دسر از ترکیب برف کوهستان، گلاب، آبمیوه (عمدتا انگور) و گاهی رشتههای نشاسته درست ...
شاهزادهرضا پهلوی، نهم آبانماه سال ۱۳۳۹ در خیابان مولوی در حالی چشم بهجهان گشود که طبق روایت شاهدان عینی و اسناد تاریخی از صفر تا صد امنیت بیمارستان و شهبانو فرح پهلوی و شاهزاده را پهلوانان جنوب شهر برعهده داشتند. بعدها این بیمارستان «زایشگاه فرح پهلوی» نام گرفت. شاهزادهرضا از نخستین سالهای کودکی، تخت آموزشهای ویژه قرار گرفت. معلمی فرانسوی با نام مادمازل ژوئل فوبه، مسئولیت آموزشهای روزانه و خاص شاهزاده را برعهده داشت و گروهی از آجودانها نیز نظم و انضباط دربار را در زندگی شخصی او پیاده می...
با جستجو در منابع تاریخی، درمییابیم که ریشه سفره عقد به ایران باستان و آیین زرتشتی بازمیگردد. نخستین مستندات تاریخی درباره پیشینه سفره عقد به روایات مربوط به اسکندر مقدونی بازمیگردد. بر اساس این روایات، اسکندر و همراهانش هنگام ازدواج با زنان ایرانی، مراسمی بر پایه سنت زرتشتی کنار سفرهای آیینی برگزار کردند. در این مراسم که در اسناد تاریخی به «عروسی دستهجمعی» شهرت دارد و خود اسکندر هم با دختر داریوش سوم ازدواج کرد، عروسی به سبک پارسی برگزار شد.
حجلهبستن از آیینهای نمادین و دیرپای فرهنگ ایرانی است که در دو موقعیت کاملا متفاوت—عروسی و عزا—برپا میشود، اما در هر دو حالتی از گذار و تغییر زندگی را نشان میدهد. در مراسم عروسی، حجله با پارچههای رنگین، آینه، گل و شمع تزیین میشود و نمادی از پاکی، باروری و آغاز زندگی مشترک است. این حجله معمولا در خانه نوعروس یا در معابر عمومی برای جشن و شادی ساخته میشود. در مقابل، نوع دیگر حجله در سوگ جوانان ناکام و در دستههای عزاداری بهویژه ایام محرم دیده میشود. به گفته علی بلوکباشی، مردمشناس، این حج...
