¶ Podcast Updates en Muziekopties
Hallo, voordat we naar een lekker nooit geweten verhaal gaan luisteren heb ik een paar huishoudelijke mededelingen. De eerste is dat ik hoop dat de geluidskwaliteit weer iets beter is. Ik was al een tijdje niet zo tevreden en ik was al bezig met het uitzoeken van een nieuwe microfoon toen ik erachter kwam dat ik ook gewoon een verkeerde instelling gebruikte bij het opnemen. Ik zal jullie de technische details besparen, maar hopelijk klink ik iets minder blikkerig.
Tweede punt. Ik krijg soms vragen en ook wel klachten van luisteraars over de muziek die ik als achtergrond gebruik. Vaak van mensen die de muziek hinderlijk vinden, afleidend en lelijk. Soms zijn dat mensen die bijvoorbeeld slechthorend zijn en die het echt moeilijk vinden om het verhaal te volgen als er pianomuziek achter speelt.
Ik probeer natuurlijk om de muziek zo zacht te regelen dat het het verstaan niet in de weg zit. En bovendien is muziek niet alleen versiering. Het helpt ook een beetje structuur aan te brengen in een kwartier aan tekst. Je kan er een soort hoofdstukjes mee maken en ook een sfeer zetten.
Voor veel mensen maakt de muziek het juist makkelijker om te luisteren. Dus tot nu toe heb ik de muziek gehouden. Maar nou dacht ik, ik kan natuurlijk met vrij weinig moeite iedere keer dat ik een aflevering maak ook een versie maken waar die muziek niet in zit. Misschien dat je dan soms onnatuurlijk lange stiltes hebt, maar de mensen die de muziek hinderlijk vinden, die vinden dat niet erg, denk ik. Dus, als je deze podcast liever zonder muziek zou volgen, dan kan dat voortaan.
Zoek in je podcast app naar Nooit Geweten Zonder Muziek. Ik denk dat je het dan wel vindt. Zo, en dan nu naar de aflevering. Een verhaal over wetenschap, Nobelprijzen en experimenteren op jezelf. Hier is Nooit Geweten, aflevering 116.
¶ Nobelprijs Uitreiking en Marshall's Karakter
Elk jaar, eind september, begin oktober, worden de winnaars van de verschillende Nobelprijzen bekendgemaakt. Dat gaat via een vrij strak protocol. De keuze wordt gemaakt door een commissie die natuurlijk eerder al een shortlist maken en bespreken, maar de uiteindelijke beslissing wordt genomen op de dag van de bekendmaking. In een vergadering rond 9 uur ochtends in Stockholm
wordt de definitieve beslissing genomen. In het uur daarna gaat de commissie proberen... telefonisch contact te krijgen met de winnaars... zodat ze zich een beetje kunnen voorbereiden... Want al een uurtje daarna wordt hun naam in een persconferentie bekendgemaakt en worden ze bestormd door de media. Door de tijdverschillen betekent dat dat winnaars die in Amerika wonen midden in de nacht of ochtends heel vroeg worden opgebeld.
Maar als je bijvoorbeeld in Australië woont, dan zijn de tijden juist heel comfortabel. Dan word je om een uur of vijf smiddags gebeld en kan je je rustig opmaken voor de interviews op primetime televisie. En zo ging het bijvoorbeeld ook bij de prijs voor de geneeskunde in 2005. Die werd toegekend aan Barry Marshall en Robin Warren. Barry Marshall is de hoofdpersoon van vandaag.
En de commissie had om tien uur de definitieve beslissing genomen en ze sloegen aan het bellen. Ze belde Marshall op zijn werk op de universiteit in Perth in Australië, maar daar was hij niet. Toen probeerde ze het thuis, maar daar werd niet opgenomen. Mobiele telefoons hadden ze in die tijd al wel, maar van Marshall had de commissie geen mobiel nummer. Dus gingen ze eerst maar achter Robin Warren aan. Ook die was niet op zijn werk en niet thuis, maar van Warren hadden ze wel een mobiel nummer.
hij nam op in een rumoerige omgeving over de matige verbinding van het stockholm en het rumoer van een restaurant heen feliciteerden ze hem met het winnen van de nobelprijs maar zeiden ze We hebben wel een probleem, want het lukt ons maar niet om professor Marshall te bereiken en over een uurtje is de persconferentie al. Oh, zei Warren, dat is geen enkel probleem, want die zit hier naast me. We zitten lekker aan het bier vanwege de Nobelprijs.
Enerzijds was de commissie natuurlijk blij dat ze Marshall op tijd hadden kunnen bereiken, maar ze waren ook wel een beetje ongerust. Hoe hadden die twee ondanks al hun voorzorgsmaatregelen buiten de commissie om te horen gekregen dat ze hadden gewonnen? En ook zo vroeg dat ze het nu al aan het vieren waren. Het bleek eenvoudiger te liggen. Warren en Marshall waren naast collega's ook goed bevriend.
En ze wisten wel dat hun naam wel werd genoemd in verband met de Nobelprijzen. Dus ze hadden een jaarlijkse afspraak op de dag van de bekendmaking om met z'n tweeën te gaan eten in een fish and chips tent en daar op tv de bekendmaking van de winnaar te zien. Ze zaten daar ieder jaar.
Dit verhaal is vrij typerend voor het beeld van Marshall als een wat onconventionele, vrij buiterige wetenschapper. Zo heeft er vrij lang op zijn Wikipedia pagina gestaan dat hij op zijn 21ste Australisch kampioen Jojo was. Diep is Barry Marshall. Maar volgens Marshall zelf heeft hij als student weliswaar een keer aan de lokale voorronde in Perth meegedaan, maar dan had hij zich niet weten te plaatsen voor het echte kampioenschap.
Wel had hij 24 flessen Coca-Cola gewonnen. Maar dat verhaal was kennelijk al opmerkelijk genoeg en dus werd zijn deelname opgeblazen tot een Australisch kampioenschap in trucjes doen met een jojo. Maar los van de anekdotes rond zijn persoon... is het onderzoek waarvoor Warren en Marshall de Nobelprijs wonnen heel interessant. Laten we het daar gewoon even over hebben.
¶ Maagzweertheorieën en Helicobacter Ontdekking
Begin jaren tachtig werkte Marshall als jonge dokter in Perth, in het Royal Perth Hospital. En daar ontmoette hij Robin Warren, een al wat oude onderzoeker die al jaren onderzoek deed naar maagklachten. Hij had bij heel veel patiënten keeluitstrijkjes afgenomen en het was hem opgevallen dat daar soms een bepaalde bacterie in voorkwam. De Helicobacter pylori. Nou zou je denken dat je geen genie hoeft te zijn om dan te denken...
Misschien heeft die helicobacter pylori dan iets te maken met maagklachten. Maar zo makkelijk gaat dat niet. Barry Marshall heeft later wel eens gezegd dat hij het geluk had gehad om Robin Warren tegen te komen toen hij net genoegen wist van de maag, maar nog niet teveel. De theorie in die tijd was als volgt. De maag is heel zuur. Zodat allerlei bacteriën onherroepelijk doodgaan en dus niet verder kunnen groeien in onze darmen en ons vergiftigen. Onmogelijk dat een bacterie dat overleeft.
En dus moesten klachten in de maag, zoals bijvoorbeeld een maagsweer, wel door iets anders veroorzaakt worden dan door bacteriën. Er waren allerlei theorieën, maar meestal werd aangenomen dat het werd veroorzaakt door stress en door pittig gekruid eten. Echt behandeld kon het niet worden. En een magische weer is geen pretje om mee rond te lopen.
Patiënten hebben eigenlijk continu pijn, hebben ze nu en dan oprispingen en moeten soms bloed overgeven. Ook kunnen ze vaak niet tegen bepaalde stoffen, zoals koffie, alcohol of gekruid eten. Dus het beeld uit de media was stress en slecht eten. Even een paar koppen uit die tijd. De Volkskrant 1974. Ploegendienst kan leiden tot maagsweer.
Trouw in 1977. Haarlemse gastarbeiders willen uit hun pensions. Magisweer door slechte woonsituatie. Op een bepaalde manier werd het ook wel geassocieerd met hard werken en succes. In de Margriet... opende een romantisch verhaal in die tijd bijvoorbeeld zo. En zo kwam het dat Chess Farrington als 24-jarige jongeman zijn eerste miljoen op de bank had en zijn eerste magische weer onder de leden.
Op zijn 25e waren Fortuyn en Magisweer in omvang verdubbeld. En op zijn 26e was hij de jongste president-directeur uit de geschiedenis van het Vestex-concern. En raakte hij alleen nog in slaap als hij zijn gifgroene en zijn paarse tabletje had ingenomen. Dus het idee dat de bacteriën die Robin Warren wel eens zag in keeluitstrijkjes van maagpatiënten, dat die bacteriën de oorzaak konden zijn van maagproblemen, dat was echt een heel raar idee. Want in de maag zouden die toch meteen doodgaan?
¶ Kweekjes en Wetenschappelijke Weerstand
Maar zoals gezegd, Barry Marshall wist er net genoeg vanaf om het raar te vinden en net weinig genoeg dat hij nog open stond voor alternatieven. Dus ze begonnen een onderzoekje waarbij ze kweekjes probeerden te maken van de maagsappen zelf. Met maagzuur en al in een petrischaaltje. Dat leverde niets op. Totdat een keer het eind van de maand en het weekend zo samenvielen dat de kweekjes niet al na twee dagen werden bekeken.
En weer opgeruimd, maar pas na vier dagen. Het bleek dat er wel degelijk bacteriën in dat maagsap leefden. Alleen vermenigvuldigden ze zich veel langzamer. Dus na de normale twee dagen zag je ze nog niet. Marshall en Warren waren nu overtuigd. Helicobacter pylori kan leven in maagzuur en is dan misschien ook verantwoordelijk voor ontstekingen in de maag. De maagsweer is misschien wel een gewone bacteriële infectie.
Zoals je die wel meer ziet in allerlei andere lichaamsdelen. En dan kon je hem misschien ook gewoon behandelen met antibiotica. Interessante hypothese. Maar zoals dat gaat, een opmerkelijke bewering vereist extra bewijs. Het artikel van Marshall en Warren over hun bevindingen met de kweekjes werd overal afgewezen. Onmogelijk. Er volgde een onderzoek waarin ze probeerden biggetjes te infecteren door ze een kweekje van helicobacter te laten drinken.
Maar de biggen kregen geen maagsweer. Misschien werkte het toch anders. Of varkens hebben een andere maag en zijn niet gevoelig voor deze bacterie. Marshall had alles eerder voorgesteld om het op menselijke proefpersonen uit te proberen. Dat zou dan wel eerst door de ethische commissie moeten worden goedgekeurd en dat zou waarschijnlijk niet gelukt zijn. Het testen van antibiotica op patiënten die al een magsfeer hadden...
Was ook wel interessant geweest, maar had geen oorzakelijk verband aangetoond. En bovendien zou dat allemaal heel lang gaan duren. En Marshall was een beetje een ongeduldige man. Dus hij besloot het op zichzelf te testen.
¶ Marshall's Zelfexperiment en Bewijs
Zijn redenatie ging als volgt. Als ik er een maagsweer van krijg, dan is het verband aangetoond en weet ik ook hoe ik mezelf kan behandelen met antibiotica. En als ik er geen maagsweer van krijg, dan is er ook niks aan de hand. Zo klinkt het wel makkelijk, maar het moest wel stiekem. Hij vroeg een collega om bij hem een endoscopie uit te voeren om vast te stellen dat er van tevoren niets aan de hand was en een andere collega vroeg hij om een kweekje helicobacter pylori voor hem te maken.
Een van de collega's zei tegen hem, ik weet niet waarom ik dit doe en ik wil ook niet dat je het aan me vertelt. Vervolgens dronk hij het hele petrishaaltje leeg. Hij heeft later verteld dat hij toch wel een beetje zenuwachtig was. De zenuwen van als je voor het eerst gaat parachutespringen, noemde hij het. Je hebt het uitgebreid op de grond geoefend, je weet dat het op papier veilig is, maar toch.
De rest van die dag had hij niets om de bacterie een goede kans te geven. En de dagen daarna had hij eigenlijk nergens last van, maar op de vijfde dag werd hij misselijk wakker. Hij rende naar de badkamer waar hij enorm moest overgeven. De dagen daarna waren geen pretje. Regelmatig had hij hevige krampen en moest hij overgeven. En wat er omhoog kwam was vooral slijm en er zat ook bloed bij in. Zijn vrouw vertelde hem dat hij bovendien ongelooflijk uit zijn mond stonk.
Toen hij dit op zijn werk vertelde, zeiden zijn collega's dat ze dat ook al een paar dagen was opgevallen, maar dat niemand het had durven zeggen. Op dag 10 liet hij een nieuwe endoscopie uitvoeren waaruit bleek dat hij inderdaad een aantal kleine maagsferen had ontwikkeld. Hiermee was bewezen dat deze maagsferen een bacteriële oorsprong hadden. Het plan was om daarna met antibiotica een eind aan de infectie te maken.
Maar gek genoeg is dat nooit nodig geweest. Toen ze op dag 14 wilden beginnen met de kuur, bleek dat de zweren alweer verdwenen waren en dat Marshalls lichaam zelf de bacterie had weten te overwinnen. Nou denk je misschien, bewezen...
¶ Gevolgen, Erkenning en Wetenschappelijke Ethiek
Dus Marshall en Warren waren de held, artikelen gepubliceerd, prijzen gewonnen, iedereen blij. Maar zo was het niet. Als je vaker naar Nooit Geweten luistert, dan verbaas je dat misschien niet. De grote pech, zei zo Marshall later, was dat er net in de tien jaar daarvoor een paar geneesmiddelen waren gevonden die de klachten van een magsfeer best effectief bestreden. Dus mensen die zich die middelen konden veroorloven hadden er eigenlijk niet zoveel last meer van.
En er was dus een gevestigde orde die geld verdiende met het verkopen van symptoombestrijding. En er was dus toch al de vrij diep gewortelde overtuiging in het vakgebied dat het niet kon bacteriën in de maag. Dus het duurde nog best lang voordat in de hele wereld patiënten met een maagsfeer werden behandeld met antibiotica. En het duurde ongeveer 25 jaar voordat de twee hun Nobelprijs wonnen.
Barry Marshall is voorlopig de laatste Nobelprijswinnaar die zijn ontdekking op zichzelf heeft uitgeprobeerd. En ik denk dat dat nog wel even zo blijft. Want er zijn dus die ethische commissies en er is ook de universiteit als werkgever. Die loopt een risico als werknemers zich moedwillig verminken ten gunste van hun werk. Maar als we het dan toch over ethiek hebben, wat vinden we hier dan eigenlijk van? Ik denk dat de meeste mensen Marshall een health vinden.
Met gevaar voor zijn eigen gezondheid ontdekte hij de kennis waarmee vandaag de dag miljoenen mensen een maagsweer bespaard blijft. Ook in de geschiedenis is dit soort gedrag eerder de norm dan een uitzondering. Het werd lang gezien als de enige ethisch verantwoorde proef op mensen. De ultieme informed consent zou je kunnen zeggen. Want wie kan de risico's nou beter inschatten dan de onderzoeker?
Maar waarom vertelde Marshall het bijvoorbeeld zijn eigen vrouw pas op de avond nadat hij het spul had gedronken? Misschien omdat hij haar perspectief op de actie wel kon raden? Een bekend historisch voorbeeld is Sir Humphrey Davy, die in de 19e eeuw onderzoek deed naar lachgas. Hij inhaleerde het gas in hoge concentraties, vaak in afgesloten ruimtes.
Een stuk gevaarlijker dan het recreatieve gebruik dat tegenwoordig op feestjes wel gebeurt. En hij deed het vaak alleen, zonder begeleiding. En dan probeerde hij uit hoe goed het werkte als verdoving, door bijvoorbeeld zichzelf te verwonden nadat hij lachgas had ingeademd. Een ander voorbeeld is Jonas Salk, die in de jaren 50 een vaccin tegen polio ontwikkelde. Een afschuwelijke ziekte die vooral kinderen trof en ze voor hun leven kon verlammen.
Toen hij dacht een werkend vaccin te hebben, testte hij het eerst op apen, daarna vaccineerde hij zichzelf, daarna zijn vrouw en zijn drie jonge kinderen. Hij vond dat hij niet anderen aan de risico's mocht blootstellen voordat hij zelf de veiligheid had aangetoond. Ja, daar is wat voor te zeggen. Binnen een paar jaar daarna werd met zijn vaccin een grootschalig onderzoek onder miljoenen kinderen gedaan en nog een paar jaar later was polio, in de westerse wereld althans, zo goed als uitgeroeid.
Als hij het via de ethische commissie had gespeeld, had hij die redding jaren uitgesteld. Maar tegenover dit soort heldhaftige verhalen staan natuurlijk ook voorbeelden waar het misging. De Amerikaan Jesse Lazier... Toonde aan dat gele koorts wordt overgedragen door muggen door zichzelf bewust te laten steken. Hij beweest zijn hypothese maar hij overleed wel twee weken later aan de ziekte. En zo zijn er nog wel meer.
Barry Marshall bijvoorbeeld had wel een idee dat hij zijn mogelijke maagsweer wel weer weg kon krijgen met antibiotica, maar er werd in dat tijd ook gedacht dat Helicobacter pylori misschien wel verantwoordelijk was voor bepaalde vormen van maagkanker. En onderzoekers staan natuurlijk ook vaak onder druk. Voor maatschappelijk succes, status of gewoon hun aanstelling zijn ze soms afhankelijk van het kunnen uitvoeren van een experiment.
En als een prof dat bij zichzelf doet, wat voor signaal geeft dat dan af aan alle mensen daaromheen? Alle mensen die onder haar werken? Bovendien heeft dit soort onderzoek altijd per definitie een heel kleine sample size. N is 1. Dus wat bewijst het dan precies?
Eigenlijk begrijp ik dus wel dat het tegenwoordig moeilijk gekeken wordt als mensen medische experimenten op zichzelf doen. Het mag en het is natuurlijk echt heel moedig, maar misschien moeten we wetenschappers beschermen tegen dit soort overmoed. We hebben ze nog hard nodig. Dit was aflevering 116 van Nooit Geweten.
¶ Afsluiting en Belangrijke Notities
Ik kreeg van verschillende luisteraars een tip over dit onderwerp, bijvoorbeeld van Dion Wintjens en van Alex Finney. Het antwoord op de fotopuzzel was de pagina Barry Marshall op de Engelstalige Wikipedia. Nog even over maagsweren. Het is echt vervelend om er een te hebben en helaas is Helicobacter pylori niet de enige oorzaak. Je kan het ook krijgen van het gebruik van bepaalde geneesmiddelen, met name allerlei pijnstillers bij overmatig gebruik.
Daarom zitten er in pijnstellers vaak ook maagbeschermers gemengd. Voorzichtig dus met ibuprofen, diclofenac, naproxen, maar bijvoorbeeld ook gewoon met aspirine. Waar het idee dat je van stress een maagsweer kan krijgen... Dat is gewoon echt niet waar. Geen stress dus. Nooit Geweten wordt gemaakt door mijzelf, Teun Duinste, en is een hommage aan Wikipedia. Ken je iemand die dit een leuk verhaal zou vinden? Stuur het dan door.
Over twee weken is er weer een nieuwe aflevering en wie alvast wil weten waar die over gaat, kan proberen de Wikipedia fotopuzzel op te lossen die je vindt in de show notes. Dank aan alle Wikipediaren die hebben gewerkt aan de onderliggende artikelen. En ook aan jou voor het luisteren. Tot over twee weken.