¶ De Scandaleuze Introductie van de Wals
Afwijken van de traditie. Nieuwe stijlen. Daar krijg je nooit meteen de handen voor op elkaar. Maar bij dansen lijkt het wel extra gevoelig te liggen. Als er een nieuwe stijl van dansen wordt geïntroduceerd, wordt er eigenlijk altijd voor ontrust op gereageerd. Slecht voor de zeden, gevaarlijk.
Iets met geweld en bendes? Uiteindelijk blijkt het wel mee te vallen. Het publiek went eraan en voor je het weet is zo'n dansstijl alweer ouderwets en daarmee ongevaarlijk. Over zo'n dans, zo'n scandaleuze nieuwe dansstijl, wil ik vandaag graag vertellen. Hier is Nooit Geweten, aflevering 114. Laten we beginnen met de reacties.
Hier een stukje uit de krant de London Times over een feest op Buckingham Palace. Met pijn moeten wij melden dat een onzedelijke buitenlandse dans op afgelopen vrijdag werd geïntroduceerd aan het hof. Het is genoeg om slechts een blik te werpen op de wellustige verstrengeling van ledematen en de nauwe omstrengeling van lichamen tijdens deze dans, om te zien dat zij ver verwijderd is van de bescheiden terughoudendheid die tot dusver als kenmerkend voor onze vrouwen werd beschouwd.
zoolang deze obscene vertooning beperkt bleef tot prostituees en overspelige vrouwen vonden wij het niet moeite waard om er aandacht aan te schenken maar nu men probeert dit op te dringen aan de respectabele klassen van de samenleving Via het voorbeeldgedrag van hun meerdere standen achten wij het onze plicht elke ouder te waarschuwen zijn dochter niet bloot te stellen aan zo'n noodlottige besmetting. Deze tekst gaat niet over twerken of deggeren, niet over dirty dancing of salsa.
zelfs niet over jazz of die verderfelijke rock'n'roll of soortgelijke luide beatmuziek deze alarmerende tekst dateert uit en gaat over de wals ik lees nog een stukje voor Nu van een commerciële website van nu. Het Wienerbal wordt reeds tientallen jaren gehouden in het Grand Hotel Huisterduin in Noordwijk aan Zee. Na het diner gaan de deuren van de majestueuze balzaal open en komt u in een schitterende ambiance terecht.
Na de ceremoniële opening voeren de debutanten, die een jaar lang de choreografie van dat jaar geoefend hebben, een dans om. De debutante dames zijn de enige op het bal die in het wit gekleed mogen gaan. Na het optreden van de debutanten is de dansvloer geopend voor een ieder. De houten dansvloer wordt speciaal voor deze avond gelegd en is 33 meter lang.
De zaal wordt gedurende deze avond gekoeld, zodat er een aangename temperatuur is. Op het podium speelt het ensemble Johan Strauss uit Wenen de Weense Wals. Vanuit uw logetafel bent u getuige van het optreden van de debutanten die in klassieke formatie dansen. Als dan het alles walzer klinkt, bent u van harte uitgenodigd ook zelf de dansvloer op te stappen.
Etcetera, etcetera, etcetera. Dus, als tegenwoordig mensen met een beetje te veel geld en een dochter van 18 echt chique willen doen, als ze zich echt even bovenklasse willen voelen, Dan kopen ze voor een paar duizend euro een volledig pakket debutantebal met hun eigen logetafel. Dat is toch wel apart, dat deze twee stukken over dezelfde dans gaan.
¶ Oorsprong en Europese Verspreiding van de Wals
Wat vond de Times in 1816 eigenlijk zo stuitend aan de wals? Op zich is het natuurlijk gewoon iets van alle tijden. Een nieuwe dans wordt geïntroduceerd, meestal niet eerst onder de bovenklasse, maar juist bij jongeren of bohemiëns. En vaak nemen ze het over van volkse stijlen uit de sloppen van Rio of de boerenfeesten van Zuid-Duitsland.
En dat is natuurlijk eerst altijd een schandaal. Er gaan verhalen rond over wat er wel niet voor onzedelijks gebeurt als jonge mensen zich aan dat soort nieuwe dansen overgeven. Je moet er niet aan denken.
moral panic morele paniek is het gevolg een overdreven reactie op ontwikkelingen die normen en waarden lijken te bedreigen maar wat was er dan zo bedreigend aan die nieuwe dans de wals daarvoor moeten we eerst kijken wat voor dansen er bestonden voor de wals en dat is een gespleten beeld aan de hoven en onder de aristocratie werd veel gedanst lodewijk xiv was een groot danser
Maar die dansen waren niet een gezellige gezamenlijke activiteit. Het waren meer een soort balletten die ze voor elkaar opvoerden. Een menuet bijvoorbeeld was een populaire dans die bestond uit een opeenvolging van kleine pasjes en hubjes in een vrij complex patroon.
Soms werd hij door een danser alleen gedanst, soms door een man en een vrouw tegenover elkaar, soms door vier dansers, maar in ieder geval raakten de dansers elkaar niet of nauwelijks aan. Het moeilijke ervan was ook gedeeltelijk de bedoeling. Je moest er vrij veel tijd aan besteden om zo'n set passen te leren en alleen een aristocraat had zoveel tijd. Aan de andere kant van de maatschappij waren er natuurlijk altijd al volksdansen.
Sommige in een kring of in een rij, maar er waren ook altijd al dansen waar man en vrouw als een paar dansten. In Zuid-Duitsland, Tirol en Boheme had je dansen waar de dansers om elkaar heen draaiden. Waltzen werd dat in het Duits genoemd. Draaien. En aan het eind van de 18e eeuw seipelde die vorm van dansen langzamerzeker naar de bovenklasse door. Hoge heren bezochten stiekem de dansfeesten van hun personeel, waar veel meer feest was dan bij hun eigen stijve menuetdansen.
De dansers stonden vlak bij elkaar in een gesloten houding dus naar elkaar toegedraaid. Dat was nieuw. En hun gezichten raakten elkaar bijna. Hij sloeg zijn arm... Om haar middel. En raakte haar dus eigenlijk gewoon aan. En dan dat draaien en draaien en draaien op de muziek. In die verleidelijke drie kwarts maat.
Bam tata bam tata bam tata bam. Schandalig, maar ook leuk en misschien wel romantisch. In 1770-1780 was de wals in Wenen... helemaal bonton geworden onder de adel al lang geen schandaal meer reizigers die in die tijd wenen bezochten schrijven stevast in hun dagboeken over de wilde opzwepende danscultuur van de stad
In Parijs of Londen hadden ze nog nooit zoiets gezien. De Duitse dans werd het in de rest van Europa genoemd. Maar verspreiden deed het nog niet echt. Eigenlijk gebeurde dat pas toen in 1815 het congres van Wenen plaatsvond. Napoleon was verslagen en ruim 200 Europese regeringsleiders en diplomaten kwamen bij elkaar in Wenen om de Europese vrede te regelen.
Dat was niet één event, maar meer een lange reeks grotere en kleinere bijeenkomsten verspreid over twee jaar. En uiteindelijk werd daar niet alleen het Koninkrijk der Nederlanden op de kaart gezet, maar ook de wals. Want met al die adellijke diplomaten en koningen in de stad werd er natuurlijk ook een eindeloze reeks bals- en dansfeesten gehouden. In Weense stijl.
Dus al die aristocraten namen die ervaring mee terug naar huis. En zoals we in de Times konden lezen riep dat nog wel wat weerstand op, maar er was geen houden meer aan. De negentiende eeuw werd de eeuw van de wals.
¶ De Familie Strauss en het Muzikale Erfgoed
Nog één dingetje over de wals. Ik weet niet hoe dat voor jullie is, maar als ik aan walsen denk, dan denk ik aan André Rieu. De wals is een dans, maar de wals is ook muziek en grootse concerten horen erbij. Dat was meteen al bij het begin ook zo. De Wals werd onder andere een wereldwijde hit door een familie van ondernemende componisten, de familie Strauss.
Met het populair worden van deze nieuwe dansen ontstond er een vraag naar meer muziek om op te dansen en meer dansavonden. De jonge weener Johan Strauss, tegenwoordig noemen we hem de ouderen, Begon op zijn vijftiende als violist bij een klein strijkkwartet geleid door ene Joseph Lanner. Ze speelde iedere avond in balzalen en feesttenten en het kwartet groeide in een paar jaar uit naar een heel orkest.
Mensen kwamen in die tijd echt af op een bepaald orkest en nog meer op een bepaalde dirigent. Lanners Orkest werd zo populair dat ze besloten te splitsen in twee orkesten. dan zou de jonge strauss de dirigent zijn van het tweede orkest dat duurde een jaar en toen had strauss geen zin meer om het orkest van een ander te dirigeren hij begon voor zich zelf lanner en strauss kregen enorme ruzie
werden grote concurrenten van elkaar. Die competitie was heel vruchtbaar, want beide probeerden zich te onderscheiden door telkens met nieuwe muziek te komen die ze zelf schreven. Met hun nieuwe muziek transformeerden de twee concurrenten de wat boerse oude walsmuziek naar een meer sophisticated stijl die meer paste bij rijke stedelingen.
Johan Strauss had ook drie zonen. Nou ja, hij had er wel meer, maar hij had er drie bij zijn vrouw. De oudste daarvan, ook Johan, meestal genoemd de jongere of de zoon, Die had het meeste muzikaal talent van de familie en dat is ook de struis die we nu nog kennen als de Walsen koning.
Het is een complexe familiegeschiedenis die ik nu niet helemaal wil uitpluizen, maar het komt erop neer dat, ook al kon de vader en zoon elkaars bloed wel drinken, dat de zoon toch in de voetsporen van zijn vader trad en hem uiteindelijk ver overvleugelde. Gelukkig werd de vader niet oud genoeg om het mee te maken. Bijna alle beroemde Weense walsen en een groot deel van het repertoire van André Rieu is geschreven door Johan Strauss de Zoon.
En de setting leek dus ook een beetje op André Rieu. Het orkest was extreem populair en de dirigent en componist was de rockster. Je ging naar de balzalen waar ze optraden om te dansen. Maar ook om het nieuwste werk van Strauss te horen. Hij had echt hits. Hij werd ook een wereldwijde beroemdheid en reisde door heel Europa en ook naar de Verenigde Staten. Hij had echt groepies die bij zijn kleedkamer stonden te dringen om een glimp van hem op te vangen.
Vaak vrouwen die dan vroegen om een klein aandenken. Selfies kon je natuurlijk nog niet maken met een beroemdheid en het was wel gebruikelijk om dan om een klein lokje haar te vragen. Daar kon Strauss natuurlijk niet aan beginnen en dan was hij snel kaal geweest. Maar het verhaal gaat dat hij reisde met een bediende en een zwartharige Newfoundlander hond. En dat de bediende zo nu en dan met een schaar bij de hond allemaal haarlokjes oogste.
Dat soort van beroemd. Toen Strauss in Boston was, gaf hij daar een monsterconcert waarbij duizend uitvoerenden door hem gedirigeerd de Blauwe Donau speelden. Dat soort van beroemd. En dus ook echt een beetje hetzelfde beeld als wat we tegenwoordig zien bij André Rieu. De superstar dirigent met commerciële megashows, enorme orkesten, wervelende dansers. Een show die de hele wereld overtrekt.
Een beeld dat precies past bij de wals. De makkelijke, spannende en opwindende dans die een eeuw lang de dansvloeren domineerde en eigenlijk nog steeds de bekendste dans in de ballroom is. Dit was aflevering 114 van Nooit Geweten. De oplossing van de fotopuzzel was de pagina over André Rieu op de Nederlandse Wikipedia. Dat was wel even een verrassing, denk ik.
Nooit Geweten wordt gemaakt door mijzelf, Teun Duinste, en is een hommage aan Wikipedia. Ken je iemand die dit een leuk verhaal zou vinden? Stuur het dan door. Over twee weken is er weer een nieuwe aflevering en wie alvast wil weten waar die over gaat, kan proberen de Wikipedia fotopuzzel op te lossen. Die vind je in de show notes. Dank aan alle Wikipedianen die hebben gewerkt aan de onderliggende artikelen. En ook aan jou voor het luisteren. Tot over twee weken.