Herkese merhabalar yeni bir yayına da hoş geldiniz. İnternet artık hayatımızın vazgeçilmez bir parçası fakat internette çok fazla miktarda yanlış veya güvenilmez bilgi var. Ve bizler nasıl güvenilir olanları, bunların arasına seçip bulabiliriz bunu detaylıca bu yayında tartışalım istiyorum. İsterseniz hiç beklemeden buyurun hemen yayına geçelim.
Bu arada ufak bir hatırlatma yaptığım yayınları beğeniyor ve destek olmak istiyorsanız, patroen üzerinden bana destek olabilir veya dinlediğiniz platformlardan abone olarak yeni yayınlara anında ulaşabilirsiniz. Artık dünyada pek çok insan araştırma yapmak için ilk olarak internete başvuruyor. Hem çok fazla bilgiye ulaşmak hem de bunu çok kısa bir sürede gerçekleştirebilmek, bize internetin sağladığı velinimler diyebiliriz.
Fakat her güzel şeyini yazık ki bir takım kötü şeyleri de beraberinde getiriyor. Sahte haberler ve yanlış bilgilendirmeler internetin en büyük dezavantajlarından bir tanesi. Peki, niçin bu kadar çok yanlış bilgi ve içerik internette kol geziyor? Bunun aslında birinci sebebi para, ikinci sebebi ise insanları yönlendirebilmek. İnternet reklamlar sayesinde çalışan bir olgu. Hayatımızda televizyon olduğu dönemde televizyon kanallarının en büyük gelir kaynağı reklamlardı.
İnternetin hayatımıza girişiyle aslında aynı sistem devam etti. Fakat yayınlanan içeriklerde ve reklamlarda uygulanan denetleyici bir yaptırım internetteki çoğu platformlarda şu an mevcut değil. Peki bu sahte haberler neler, bu bilgi kirledikleri neler? Gelin bir bunlara bakalım. Sahte haberler gerçek gibi görünmek için genellikle sosyal medya platformlarını tercih ediyorlar. Kuruluşlar, siyasi gruplar ve haber gibi görünen çeşitli reklamlarda aynı şekilde kullanıcıları hedef alıyor.
Bazen de kasıtlı olarak bilgisayar korsanları tarafından botlar oluşturularak veya bir takım yazılımlar aracılığıyla hiçbir gerçeğe dayanmayan bilgiler internette bir anda gündeme oturalar biliyor. Aslında buna sebebiyet veren en büyük etken bilgisayar korsanları değil. Tabii ki insanların her zaman ilk olarak negatif olan içeriklere ilgi duymasından kaynaklanıyor. Bu psikolojik olarak da hayatımızda yaşadığımız negatif olaylar her zaman olumlu olaylara göre daha fazla etkileye atır.
O yüzden bu tarz ses getiren negatif haberler çok sayıda insan tarafından ilgi görüyor. Doğum haberi mesela böyle hemen anında duyulmazken ölüm haberleri her zaman tez duyulur ve bu negatif olayların çok hızlı yayılmasının aslında bir ismi var. İngilizce de echo chamber olarak alındırılıyor bu kavramı yani Türkçe çevirecek olursak yankı odası şeklinde çevirilebilir. Yankı odası insanların ilgisini çekip paylaşmasını teşvik eden bilgisayar algoritmalarına verilen isim.
Yetişkin bireyler için belki bu tarz sahte bilgi ve haberleri ayırt edebilmek söz konusu olabilirken bu durum çocuklar ve gençler için ne yazık ki pek de iç açıcı gözükmüyor. National Literacy Entras Kurumu'nun yapmış olduğu araştırmaya göre yaşları 12 ila 15 arasında olan çocukların haber kaynağı olarak gördüğü ilk platform sosyal medya platformlarıymış aynı zamanda okul çağında olan çocukların sadece %2'si gerçek ve sahte haberleri birbirinden ayırabiliyor.
Bu oldukça detaylı bir rapor eğer bu raporunda tamamını okumak isterseniz linkin açıklamalar bölümüne bıraktım. Peki sahte bilgi ve haberler hayatlarımızda neleri değiştirdi? Bir de bunlara bakalım. İngilizce de viral kelimesi şu an çok iş tarafına aslında Türkçede de kullanıyor bu. Fakat bu Fransız Cekökenli ve Türkçe karşılığı virüs kaynaklı olan anlamına geliyor. Yani virüs gibi yayılan bu haberlerin dünya tarihinde neleri değiştirdiğinde araştırmış olan bir kurum var.
ISFC açılımı da International Center of Journalist. Bu kurum bununla ilgili çok detaylı bir rapor yayınladı. Bu rapor 1450'den bugüne kadar sahte haberlerin neleri sebep olduğunu açıklıyor. Örneğin bu raporun içinde 2003-2011 Irak savaşı, 2011-Suriye İç Savaşı, 2016 yılında Donald Trump'ın seçildiği başkanlık seçimleri, 2018 yılında Cambridge Analytica Skandalı. Bunlardan en çok öne çıkanları. Bu da aynı şekilde.
Çok uzun ve detaylı bir rapor ve insanların karar verme algısını bu tarz haberler inanılmaz büyük miktarda etkiliyor. Eğer bu sahte haberlerin neleri sebep olduğu raporunda okumak isterseniz onun da linkini bırakıyorum. Ve bu tarz sahte bilgi ve haberler tabii ki sadece insanları yönlendirmek için değil, bir de karamacı güden firmalar ve insanlar tarafından oldukça sık uygulanan bir yöntem.
Benim yaş grubumda olan ve 1990'dan önce doğmuş olan insanlar büyük ihtimalle 2007 yılında gitti gidiyorum viral marketing stratejisiyle yayınladı. Reklama hatırlayacaktır. Yani viral marketing virüs kaynaklı pazarlama diyebiliriz aslında buna.
Bu reklamda eski sevgilisi Mert'ten intikam alan Fulya adlı İzmirli bir genç, Mert'in kendisine kalın eşyalarını içerisinde böyle sevgilisinin resimlerinin olduğu fotoğraf makinesi gibi eşyaları açık arttırma ilası attığı bir senaryo üzerine kurulmuş bir reklam kampanyasıydı bu.
Bu tarz pazarlama stratejileri aslında çok fazla uygulanıyor fakat buradaki en kötü kısım Milliyet ve sabah gibi gazeteleri bu bilgileri süzmeden haber stelerinde ve gazetelerinde yer vermesiyle aynı şekilde show tv'de ana haber bülteninde bu habere yer verdi. Şu an internette yaralan her bilgiyi bir doğruluk filtresine geçirmek tabii ki zor olabilir.
Fakat böyle gazete ve televizyon gibi önemli medya araçlarının dahi bilgi doğruluğunu çok fazla gözetmeden yayınlaması bu tarz kurumları olan güvenin de tekrar sorgulanmasını gerektiriyor. Peki çözüm ne? Çözümü üretebilecek olan sadece bizleriz eriştiğimiz bilgilerin güvenin öylediğini ancak bizler teyit edebiliriz. Bunun için de uygulayabileceğimiz en etkili dört yöntem şu şekilde ilk olarak bilgileri ulaştığınız web site'nin alan adını kontrol edin.
Domain adresi bizlere kullandığımız web sesli ilgili ilk bilgiyi veriyor. Örneğin nokta edu edikasyon olan üç harfinle geliyor. Türkçe çevirirsek eğitici kelimesinden gelen ve genellikle üniversite ve eğitim kurumlarının kullandığı alanı adı. Nokta go government'tan geliyor. Hükümet ve resmi devlet kuruluşlarının genellikle kullandığı alanı adı bunlar. Nokta org organizasyondan geliyor. Organizasyonlar ve kâramacı gütmeyen işletmeler genellikle bu alan adını tercih ediyorlar.
Nokta.com ise commercial'dan gelen yani ticari kelimesinden geliyor. Ve kâramacı güden işletmelerin kullandığı alan adı genellikle. Tabi bu alan adlarında çoğu firma artık alabiliyor, değiştirebiliyor. Her zaman bu şekilde devam etmiyor. Ama en azından nokta go ve nokta edu web siteleri genellikle diğer web sitelerine göre biraz daha doğruluğu teyit edilebilir. Biraz daha referanslıları olan web siteler oluyor genellikle. İkinci olarak yapabileceğiniz şey ise Ureli adresini kontrol etmek.
Ureli adresini kontrol edebileceğiniz araçlar internette mevcut. Alan adının ne zaman alındığı web sitenin güvenilirliği, kayıt olduğu şehir ve benzeri gibi bir çok bilgi bu araçlar sayesinde görebilirsiniz. Bu araçlar özellikle daha önce alışveriş yapmadığınız web sitelerini denetlemek için oldukça yararlı. Benim kullandığım Ureli denetleme aracında linkini açıklamalar bölümünde bıraktım, gözletebilirsiniz.
Ulaştığınız web sitesinin de bu bilgiyi paylaşan kişinin kim olduğu, bu bilginin ne zaman yayınlandığı ve bu içeri oluşturan kişinin referans ve alıntılarında nereden geldiğine dikkat etmelisiniz. Şahsi görüşten çok bilimsel verilere dayalı bilgileri ulaşmaya da özen göstermelisiniz. Ve ben de özellikle bu yaptığım yayınlarda referansları vermemin, kaynakçaları göstermemiz sebebi aslında insanların bu bilgileri tekrardan kendilerince kontrol etmesi.
Çünkü ben de bu esnada belki yanlış bir bilgi verebilirim, belki kendi perspektifimi ekleyerek bir şey aktarabilirim. Yani her insanın bir yayını, bir içeriği tüketdikten sonraki bakış açısı yaptığı çıkarımlar farklıdır. O yüzden tükettiğiniz içerik ne olursa olsun, bilgi ulaştığınız platform neresi olursa olsun, bu bilgilerin nereden geldiğini, referansların neler olduğuna dikkat etmek oldukça önemli bence.
Gelelim, dördüncü olarak yapabileceğiniz en önemli şey, kitapları her zaman birinci kaynağınız olarak kullanmak. Kitaplar aslında belirli yayın filtrelerinden sonra bizlere ulaşan kaynaklar genellikle fakat kitabı hazırlayan kişinin de o alanda uzman biri olup olmadığı, ne gibi kaynakçaları kullandığı oldukça önemli. Ben ailem ziyaret etmeye gittim yakın zaman önce ve lise zamanında okumuş olduğum bir kitabı denk geldim.
Yani o adam da yaklaşık yani neredeyse 15 sene önceki aslında benim ilgi çekici buldu. Bu kitabı ben tekrar okumak istedim fakat kitabı tekrar okuyunca kitabın hiçbir veriye dayanmayan tamamen insanları böyle birazcık motive etmek üzerine kurulu bir kitap olmuş olduğunu fark ettim.
Şimdi kitabın ismini açıklamak belki çok doğru olmaz fakat içerisinde yani şöyle bilgiler vardı işte Sezen Aksu'nun şarkısı bile bunu söylüyor o yüzden siz de bu şekilde davranmalısınız gibi veri yerine şarkı sözünü referans gösteren bir kitapta. Ve bu Türkiye'de döneminin en çok satılan kişisel gelişim kitabıydı. Kendinizi motive etmek için tabii ki böyle içerikler tüketmekte hiçbir sorun yok fakat bunların çok eğitici kitaplar olduğunda söylemek açıkçası zor.
Örneğin Jim Collins'ın yazmış olduğu Good to Great kitabı ben bu kitaptan sürekli bahsediyorum. İyiden mükemmel kitabı. Hani bu tarz böyle diğer kaynaklarla kıyasalımda bu kitap çok daha eğitici bir kitap çünkü bu kitabın iki bir akademik insanlar çoğu firmaların verilerini analiz etmek için bütün bu firmalarla firmalarla. Firmalarla firmaların çalışanlarıyla yüz binler de saatlik görüşmeler yapıp ve bu işin sonunda elde ettikleri verileri bir araya getirerek bu kitabı oluşturmuşlar.
Öte yandan şarkı sözünü referans gösteren kişisel gelişim kitapları da piyasada mevcut. Bu tarz kaynakları araştırıp bulmak ve sürekli olarak sorgulamak oldukça önemli. Ve devam edelim başka yapabileceğiniz neler var? Çapraz kontrol yapmak araştırdığınız konuyu sadece bir kaynaktan değil birden fazla kaynaktan araştırmak ve sorgulamak sizlere daha geniş bir bakış serisi sağlayacaktır. Ve bilginin de güvenidirliğini sorgulamanıza yardımcı olacaktır.
Benim de yapmış olduğum yayınlarda her ne kadar güvenilir kaynaklardan bilgileri alıp filtreleyip sizleri ulaştırmaya çalışsam da bazı yanlışlar tabi ki yayın başına bahsetme gibi olabilir. O yüzden sürekli olarak tükettiğiniz bilgileri hangi platformlardan gelirse gelsin başka kaynaklardan da kontrol etmeye çalışın kesinlikle. İnternetteki bilgileri ulaşabilmek için çoğu insanın aslında başvurdu kaynak, Google. Yaptığınız aramaya göre de Google biraz ön yargılı bir araç.
Özellikle Gmail hesabınızla giriş yaptığınızda sizin geçmişteki aramalarınızı analiz ederek size özel bir aramı sonucu yaratıyor. Aynı zamanda arama yaptığınız bölgeye ve zamana göre önünüze gelen sonuçlarda değişiyor. Örneğin şu an Google'da sosyal medya bizlere zarar veriyor mu şeklinde bir arama yaparsanız sosyal medyanın zararları ile alakalı sonuçlar sadece önünüze gelecektir.
Onun yerine şöyle bir soru sorarsınız sosyal medyanın bize sağladığı yararlar şeklinde bir arama yaparsanız sadece sosyal medyanın olumlu kısımlarıyla alakalı sonuçları Google size sunacaktır. Eğer bu konuyu araştırıyorsanız sosyal medyanın etkileri olarak arama kalsınlar sizlere her iki bakış açısını da sunacaktır.
Her iki bakış açısına ayet kaynakları önünüze getirecektir. Bunu yaparken de kullandığınız web tarayıcısında incognito mode veya işte bu private window olarak geçen yani gizli veya işte özel pencere setiniğini kullanarak arama yapmak sizlerinde daha tarafsız bilgilere ulaşmasını sağlayacaktır. Geçenlerde bir arkadaşımla böyle sayılarının nasıl bulunduğuyla alakalı bir konuyu konuşuyorduk. Bu konuşma sırasında aklıma 2007 yılında çekilmiş olan 23 numara filmi geldi.
Bu filmde Jim Carrey dünyadaki her şeyin 23 sayısıyla ilişkili olduğuna inanıyordu. Hayatındaki ve dünyadaki her şeyin bu numara ile olan ilişkisinde bir şekilde buluyordu aslında bu filmde. İşte dünyanın 23.5 derece eik olması, bilimde, teknolojide, incilde ve müzikte 23 numarası çok fazla yer alıyor. Fakat filmin sonunda insan bir şey odaklandığında onunla ilgili olan her şeyi bir araya getirmeye başarıyor.
Bu şekilde açıklamışlardı eğer örneğin bir araba markasının tanıtımını böyle yakın zamanda izlediyseniz trafikte çok fazla sayıda bu arabayı görmeye başlarsınız. Ve bu bir tesadüf değildir çünkü beyniniz 100.000'lerce araba arasında bu arabayı ayırt edip dikkatenizi oraya toplayabiliyor. Bu yüzden bu konuda tarafız olmak istiyorsanız her zaman o konu hakkında farklı görüşlerde değerlendirmek oldukça önemli. Daha önceki yayınlarda bahsetmiş olduğum bir belgesel var aslında.
The Social Dilem Am bu Netflix'e bir belgesel. Vaktiniz olursa izlemenizi tavsiye ederim. Bu konuları çok iyi ele almış bir belgesel bence. Ve bugün de bu yayının sonuna gelmiş bulunuyoruz. Umarım bugün de sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir. Bu arada tüm yayının yazılım etnine ve yayında kullandığım kaynaklara açıklamalar bölümünden ulaşabilirsiniz. En kısa sürede başka yayınlarda görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.