Autor cyklu - Mateusz Adamczyk, w odpowiedzi na pytanie słuchacza, przedstawia kilka koncepcji pochodzenia tego wulgarnego powiedzenia. Dodatkowo dowiadujemy się także skąd się wzięła w tym powiedzeniu... bania i cóż to właściwie jest.
Słowa, które brzmią zupełnie inaczej: "prysznic", "nikotyna", "gadżet". Co może je łączyć. Wszystkie pochodzą d nazwisk wynalazców. Ciekawe historie powstania nazw przedmiotów...
Mateusz Adamczyk opowiada o źródłosłowie i zwyczajach językowych dotyczących słów: "waćpan", "pan", "pani" i "państwo".
8 lipca w Pałacu Rzeczypospolitej po raz 25. wręczono nominacje do tytułu Mistrza Mowy Polskiej. Ilu Mistrzów Mowy mamy w Polsce? Skąd pomysł na taki plebiscyt i jaki jest jego cel? Rozmowa z organizatorami konkursu: Danutą Jakubowską i Piotrem Kossakowskim.
Skąd się wzięły takie słowa jak: "na pohybel", "sczeznąć" czy "nieboszczyk"? Czy ich znaczenie zmieniało się wraz z upływem lat? Dziś są już rzadko używane i może właśnie dlatego warto je przypo,mieć.
Dlaczego słowo pyszny oznacza jednocześnie śmiały i zarozumiały? Wyjaśniamy etymologię tego słowa oraz omawiamy jego jakże różne znaczenia.
Wbrew pozorom interpunkcja w języku polskim jest bardziej logiczna i naturalna niż w innych językach. Abyśmy zapamiętali zasady cytuje pomocny język, rozkłada też na czynniki zadanie złożone - abyśmy zrozumieli wyjątki od reguł.
Czym się różni język migowy od... miganego? Autor opowiada o różnicach i zasadach, które dotyczą tych dwóch sformułowań. Dodatkowo zawraca uwagę jak i kiedy powinniśmy pisać "Głuchy", a kiedy "głuchy".
Czy słowa: "liść", "list" i "listopad" mają ze sobą coś wspólnego? skąd się wzięły słowa "facet" i... "fikuśny". Czy ich pochodzenie da się logicznie wytłumaczyć?
Etymologia tych najpowszechniejszych i ich historia powiązana m.in. z... niemiłymi zapachami i kurami oraz innymi nieoczywistymi skojarzeniami. Dodatkowo trochę też o przekleństwach i różnicach z wulgaryzmami.
Wiele wyrazów w potocznej polszczyźnie ma swój rodowód w gwarze więziennej, z czego na co dzień nie zdajemy sobie sprawy. Zdarza nam się "kminić", wyrażać zadowolenie słowem "git" czy "kimać" - drzemiąc. W tym odcinku wiele przykładów napisanego w wyjątkowych okolicznościach leksykonu autorstwa Klemensa Stępniaka.
Jedną z naszych ulubionych aktywności narodowych jest "błędologia stosowana". Z czujnością wychwytujemy moment, gdy ktoś powie lub napisze -"wziąść" czy -"poszłem" albo niepoprawnie użyje słowa "bynajmniej". Ale rzadko zdajemy sobie sprawę z tego, że to co dziś uznajemy za błąd, w przyszłości możemy uznać za poprawne. W historii naszego języka to zjawisko naturalne. O tym, prof. Ewa Rudnicka – językoznawczyni z Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego.
Czy pogardliwe określenie "czubek" ma coś wspólnego z ptasim czubkiem, czy zakonnym kapturem? W tym odcinku o pochodzeniu słowa "szur". Także o tym, jak mówić o chorobach psychicznych właściwie i z szacunkiem, a także, które potoczne określenia w polszczyźnie pochodzą z języka psychiatrii.
Pan Sylwester zapytał o powiedzenia z cząstką "do-". W tym odcinku o tym, skąd wzięło się wyrażenie "do cna", oznaczające opróżnienie czegoś do końca. Dawniej zdarzało się komuś zapytać "do kiego diaska?" lub zakląć "do diaska!". Temu określeniu blisko już "do licha" - podobieństwa między nimi przybliża autor. Na koniec "dopóki, dopóty" i zasady użycia tej konstrukcji.
Poduszka, jak się okazuje, nazewniczo niewiele ma wspólnego z uszami. W tym odcinku analiza językowa pochodzenia przedmiotów związanych ze snem. Są więc poduszki (a nie podgłówki), jaśki, kołdra i prześcieradło. Niektóre z tych wyrazów mają korzenie w języku tureckim, ukraińskim i włoskim.
Mamrotanie, szept, płacz czy śmiech. Blisko 5% populacji regularnie mówi przez sen - jak się okazuje, zgodnie z zasadami gramatyki! Często nawet prowadzimy złożone dialogi. Ale co tak naprawdę wyrywa się z naszych ust, gdy śpimy? W tym odcinku o najczęściej wypowiadanych przez sen słowach.
Czasem - "ą", innym razem - "oł", jeszcze innym - "om". Tym razem przysłuchujemy się błędnej wymowie końcówek wyrazów. Niektóre z tych błędów wywodzą się z gwar. Powstaje więc dylemat, jak traktować ich pojawienie się w oficjalnej komunikacji. Innym przykładem jest wymowa kończącego wyraz - "ę". W tym odcinku o tym, jak wystrzegać się hiperpoprawności.
Joanna Kołaczkowska zmarła po długiej walce z nowotworem. Jedna z najpopularniejszych polskich aktorek kabaretowych odwiedziła 1 sierpnia 2024 roku audycję "PrzySłowie". Była to okazja, aby porozmawiać trochę z przymrużeniem oka, ale o poważnych tematach, m.in. o języku humoru oraz o terapeutycznym wymiarze żartu. Przypominamy tę rozmowę.
W języku polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę - nazywamy to zjawisko akcentem paroksytonicznym. Istnieją jednak wyjątki, gdzie akcent pada na trzecią lub czwartą sylabę od końca, lub, rzadziej - na ostatnią. W tym odcinku dowiemy się, gdzie i dlaczego akurat pada akcent.
Czy słyszeli kiedyś Państwo powiedzenie: "wisi mi to kalafiorem"? W tym odcinku o genezie jego powstania oraz o innych wyrażeniach z nazwami warzyw takimi jak: głąb, cebula czy burak.
To podobno cecha narodowa Polaków. "Stara bieda" odpowiadamy zapytani o to, co słychać. Z trudnością przyjmujemy też komplementy, niełatwo przychodzi nam słuchanie podziękowań, za to wyjątkowo gorliwie przepraszamy za spóźnienie. Dlaczego? Odpowiedź można znaleźć na styku psychologii i językoznawstwa.
Tytułowy frazeologizm wydaje się być nielogiczny, wszak palców mamy dziesięć. Skąd wzięło się zatem to powiedzenie? Zajmujemy się też innym, zaskakująco związanym z dłońmi słowom. "Chrzest" i "naparstek" mają z tą częścią ciała sporo wspólnego... Ślad w języku odcisnęły także stopy - np. stopa zawodowa i prywatna, których pochodzenie również wyjaśnia ten odcinek.
Czy denaturat ma coś wspólnego z denatem? Czy biegunka ma coś wspólnego z bieganiem? A może staw w ciele człowieka jest powiązany ze stawem - zbiornikiem wodnym? Tym razem dowiadujemy się czy wyrazy, które podobnie brzmią, mają wspólne pochodzenie.
Anachronizm to celowe lub mimowolne użycie w wypowiedzi elementów językowych (słów, zwrotów, konstrukcji gramatycznych), które nie pasują do epoki, w której dana wypowiedź jest umiejscowiona. Innymi słowy, to błąd chronologiczny w języku, polegający na wprowadzeniu do wypowiedzi elementów językowych, które nie były charakterystyczne dla danego okresu historycznego. W tym odcinku dowiemy się min. skąd wzięła się nazwa... "sklep".
Nowych wyrazów uczymy się nie tylko po to, aby móc precyzyjniej wyrażać swoje myśli, ale - jak się okazuje w dzisiejszym odcinku - również dla lepszego funkcjonowania naszego mózgu. Podobno organ czyta nowe słowa w ten sam sposób jak wygraną w kasynie! Zapamiętane przez nas nowe słowo może zadziałać na mózg podobnie jak przyjemne czynności, czyli uruchomić układ nagrody.
W tym odcinku profesor Katarzyna Kłosińska rozważa, czy polszczyzna się psuje, czy raczej ewoluuje, zwracając uwagę na subiektywne postrzeganie zmian językowych, takich jak brak odmiany nazwisk czy wpływ anglicyzmów. Dyskutuje o rosnącym indywidualizmie w podejściu do języka oraz metaforze oceanu norm i lokalnych "wysepek" językowych. Wyjaśnia także rzeczywistą rolę Rady Języka Polskiego oraz pracę Obserwatorium Językowego UW w dokumentowaniu kreatywności i zmian w potocznym słownictwie.
Co wspólnego ma cienki płaszcz z prochem? Tym razem śledzimy nazwy niektórych części garderoby. Wyjaśnienia doczekały się także ubrania określane czasem mianem "ciuchy" i stroje, które kojarzyć mogą się np. ze strojeniem instrumentu.
Mam na imię Kasia czy nazywam się Kasia? Po którym wyrażeniu należy dodać nazwisko? W tym odcinku dowiemy się o zasadach poprawnego przedstawia się.
Przyglądamy się temu, jak po kolei małe dzieci budują w sobie słownik języka, z którym osłuchują się już w łonie matki, przez co mają wrodzone predyspozycje do jego nauki po przyjściu na świat. Jak na wyczucie i jakimi metodami dzieci osłuchują się z gramatyką?
Rozróżnienie dwóch form zaimka "ta", czyli "tę" i "tą" sięga jeszcze czasów staropolskich. I choć belfrzy wciąż strofują uczniów za niepoprawne jej użycie, wydaje się, że już w niedalekiej przyszłości "tę" przyczynę językowego zamieszania będzie można odłożyć do lamusa…
