Operatie Onthechting: Aflevering 3 - De ander

Dit is een podcast van VPRO's OVT voor NPO Radio 1. Ja, daar zitten we weer. Hoeveel jaar later zijn we? Vijf? Kan het echt vijf jaar zijn? Nee toch? 2020? Het is inderdaad vijf jaar later. En er is veel gebeurd. De dreiging van een oorlog is opeens reëel geworden. Er zijn nieuwe vijandbeelden ontstaan. En er staan groepen tegenover elkaar die niets menselijks meer in de ander zien. Veteraan Ralph Simeno had nog gewaarschuwd voor de consequenties van die ontmenselijking.

Hij stierf een aantal maanden na ons gesprek. Net als Delbert Treikler. en alle andere Amerikaanse Eurojima-veteranen. Daarbij besef ik me hoe bijzonder het eigenlijk was... dat het gelukt is om ze te vinden en om ze te spreken... omdat het nu gewoon helemaal weg is. Maar voor Marianne hield de reis hier niet op. Dit zou natuurlijk heel eenzijdig zijn voor mij.

Als ik alleen maar naar Amerika ging. En alleen maar naar de Amerikaanse kant van het verhaal hoor. En daarna zeg. Nu is het klaar. Wat een interessant verhaal. Want het heeft natuurlijk nog de andere kant. Hoe is dit archief voor Japan? Wat betekent dit archief voor Japan? Zit daar nog heel veel pijn? Hoe ziet dat ongemak eruit? De ander. Marianne kan wel naar Japan willen, maar vlak na onze reis naar Amerika breekt de coronapandemie uit en zit Japan twee jaar lang potdicht.

En dus gaat ze vanuit haar kantoortje in Amsterdam op zoek. Om te beginnen naar de laatste Japanse Iwo Jima-veteranen. In oorlogstermen, de agressor die Amerika had aangevallen bij Pearl Harbor. en zich uit geopolitiek eigenbelang had aangesloten bij Nazi Duitsland. Een vijand met een zeer vrede reputatie. Japan was verantwoordelijk geweest voor gruwelijke oorlogsmisdaden in de door het Japanse keizerrijk vooroverde gebieden. En daar speelde de Amerikaanse oorlogspropaganda weer op in.

om een zo sterk mogelijk vijandbeeld te creëren. Kleine duivels, moordende schurken en mensen die niet om hun eigen leven geven. Dat was het beeld dat in het heden nog altijd na zingt. In hoeverre klopt het?

Marianne doet haar best om veteranen te vinden om daarachter te komen. Maar het blijkt een weerbarstige zoektocht. Het was verschrikkelijk moeilijk. Er is een hele grote discrepantie in hoe... de Amerikanen het toch willen vertellen... en dat ze de reunies organiseren en dat je die toch kan vinden. En ook al werden die veteranen wel beschermd... we mochten ze niet van tevoren al contacteren. Het was van, kom maar opdagen, dan kan je ze daar wel spreken. Maar in Japan, ja...

roepen ze al bij voorbaat, die leven niet meer. Bij de Iwo Jima-vereniging daar, daar wordt nooit opgenomen. De kans om nog een levende Japanse veteraan te vinden... is veel kleiner dan in Amerika. Van de 70.000 Amerikaanse soldaten op Iwo Jima kwamen er zo'n 7.000 om. Van de 22.000 Japanse soldaten overleefden er een krappe duizend. Marianne spreekt met historici, journalisten en researchers. Maar iedereen zegt hetzelfde. Ze zijn er niet meer. Of ze zijn te oud om te praten. Maar...

Ik geloofde dat niet. Dus toen heb ik toch nog die zoektocht gewoon stig volgehouden. En inderdaad. Goedemorgen, Mariana.

Op het scherm verschijnt een kleine broze man met een zacht gelaat. Shinjiro Nishi is 98 jaar oud... En zit klaar voor een online interview. Op zijn 22e werd hij naar het eiland gestuurd. Samen met zijn vriend. die net als Shinjiro Japanse letteren studeerde. De hel, dat was het, herhaalt hij. Ze wisten eigenlijk al dat het een verloren strijd was. Japanoloog Ethan Mark van de Universiteit Leiden. Over de Japanse strategie op Iwo Jima.

waar de Japanners hun beruchte reputatie aan over hebben gehouden. De Japanners zagen het al ver van tevoren aankomen. Dus ze begonnen al ongeveer een jaar van tevoren om te voorbereiden. Want ze verwachten dat de Amerikanen zwaar bombardementen zouden gebruiken. En dat de Amerikanen in de lucht ook de overmacht hadden. Dus een normale verdediging zou niet lang kunnen volhouden. Dus onder de grond maar.

Onder leiding van generaal Kuribayashi werd een ingenieus tunnelsysteem gebouwd om de Amerikanen, die met veel meer waren, het zo lang mogelijk moeilijk te maken. Ze graven tot 30 meter diepe tunnels die onbereikbaar waren. Volgens de officiële Japanse legercode moest een soldaat vechten tot de dood. Krijgsgevangenen waren een schande voor de keizer. Overgeven was geen optie.

Dat deden misschien de tegenstander, maar dat deden de Japanners nooit. Uiteindelijk leerden de Amerikanen dat het enige wat goed werkte was vlam. Dus ze zetten vlamwerpers in. Het type tank met vlammenwerper heette de Ronson, naar het bekende aanstekermerk. Ja, heel cynisch. Typisch Amerikaans, zou je kunnen ook zeggen. Ja, je kunt je voorstellen hoe verschrikkelijk gewoon levend verbrandt.

Het eiland was een begraafplaats, zegt Shinjiro Nishi. Hij vertelt hoe hij zijn goede vriend verloor door een bomaanslag van de Amerikanen. Hoe hij zelf een graf voor hem groef en hoe hij een vinger afsneed om aan de familie te sturen bij wijze van overlijdingsakte.

De vriend van Shinjiro Nishi had ochtends nog tanka's geschreven. Korte gedichten. In de bloedhete tunnel waar hij zich verborgen hield. Met de kans op een ronson bij de exit. En wat ga je doen? Dan schrijf je een gedicht. De tanka's van deze Hiroshi Hashiya zijn later gevonden en gepubliceerd. Entered Tokyo Imperial University Faculty of Letters, Japanese Literature Department. Killed in Action, Iwo Jima, December 24, 1944. 22 years old.

We watch a darkening cloud over Iwo Jima. The sun has gone down as we wait for a plane. Steeds dieper zak ik weg, starend naar de wolken. Het vliegtuig dat niet terugkomt. Wachtend, de zon gaat onder. Iwojima, in de regen gehuld. Het wordt stil. De bombardementen van gister lijken wel een droom. De bommen dreunen in de diepte van de schuilplaats. Ik schrijf een lied. How pitiful it is that the springtime of my life is now about to end.

Want hier zit gewoon de realisatie van de dood in. Ja. De tanka's zitten aan het denken. In oorlogstijd is er geen ruimte om de schoonheid van de ander te zien. Als die ander bestreden moet worden, voor zelfbehoud. Dan kan je de vijand maar beter dehumaniseren. Marianne moet denken aan één scène die Bruce opvallend vaak heeft gefotografeerd. Alsof hij erdoor geobsedeerd was. Het hoofd van een dode Japanner, die tot aan zijn nek in het puin ligt.

Hoofd naar achteren, mond open, als in extase. En dan heeft hij dus van heel dichtbij dat gezicht gefotografeerd. En alle Amerikaanse doden, oorlogsdoden, die heeft hij van ver af zonder gezicht gefotografeerd. En daarmee... Maak ik op, dat zag hij wel degelijk als te confronterend. Want het is niet respect voor iemand zo in het gezicht te fotograferen.

En bij de Japanner had hij daar minder moeite mee, want dat beleeft hij natuurlijk nog steeds echt als de vijand. Dit is degene die jou probeert af te schieten en daar ligt hij dan. De consequentie van die afstand is dat er ook hardnekkige mythes kunnen ontstaan. Over het verschil in waardering van een mensenleven bijvoorbeeld. Maar als je even prikt, valt die mythe om. Ondanks zijn gezworen trouw aan de keizer, dacht Shinji Ronishi maar aan één ding.

Niet sterven op dat eenzame eiland, naar huis. Onder wetenschappers door de jaren heen is er een heel ander beeld ontstaan. Officieel hebben ze zich opgeofferd voor de keizer. Maar als je kijkt naar de brieven en de dagboeken... dan zie je toch dat het mensen waren die meer aan hun families... En meer aan hun land dan aan de keizer. Shinjiro had het geluk dat hij voor de finale aanval van de Amerikanen werd geëvacueerd. Maar bij aankomst in zijn verwoeste geboortedorp...

hoorde hij dat zijn moeder door een Amerikaans bombardement om het leven was gekomen. Marianne vraagt of je geen wrok koestert tegen de Amerikanen. Hij voelt zich vooral schuldig, zegt hij Dit interview vond plaats in 2022 Marianne beloofde hem te komen opzoeken in Japan, zodra het weer kon. Maar hij had toen al gezegd, ik haal het niet meer. Daar had hij gelijk in gekregen. Shinjiro Nishi overleed een paar maanden later.

April 2024. Marianne en ik reizen eindelijk naar Japan. Met een volle week van ontmoetingen in het verschiet. Hoe gaat Japan om met dat oorlogsverleden? En voor wie is de oorlog nog steeds actueel? Met een van de sprekers heeft Marianne online al een tijdje contact. De 35-jarige Thomas Yuki. Die worstelt met zijn complexe afkomst. Er stroomt bloed van beide partijen door zijn aderen. Een kleinkind van een Amerikaanse veteraan die ook in de Tweede Wereldoorlog in Japan was.

En zijn oma zegt hij dat ze een Japanse posituee was. En daar is zijn vader uit voortgekomen. Alleen, de opa, die verdween na de oorlog weer terug naar Amerika. En liet geen enkel spoor van zich achter. En hij heeft geprobeerd om zijn opa zelf te vinden. Dat is niet gelukt. Want dat taal is natuurlijk een enorme barrière. Dus ik ga hem daarbij helpen. De afspraak met Thomas, die zichzelf vernoemde naar zijn Amerikaanse opa, staat pas later in de week gepland. Maar eerst gaan we naar Chiba.

iets buiten Tokio. Kleine huisjes in nette rijen naast elkaar, weg van de drukte. In deze buurt woont de 93-jarige Tokiko Okuyama. Die het eiland Iwo Jima beter kent dan wie dan ook. Zij bracht er haar jeugd door. Toen het nog geen hel of begraafplaats was. Het is ongelofelijk. Het feit dat het gewoon bewoond was door burgers, een bewoond eiland, voordat het een militaire eiland was, dat is iets wat gewoon totaal onbekend was.

Er gaan een klein huisje binnen. Een Japans tuintje eromheen. Schoenen uit natuurlijk. In de deuropening van het huisje verschijnt een vrije vrouw met een felgele trui en kort haar. Ze heeft hoofdpijn, zegt ze. Maar we mogen toch rond haar grote leren stoel gaan zitten. Ze maandt ons aan hard te praten, vanwege haar gehoor. Er is één ding dat ze belangrijk vindt.

Dat we niet over Iwo Jima spreken, de Amerikaanse naam voor het eiland, maar over Yoto, de oorspronkelijke Japanse naam. Een naam die ook weinig mensen in Japan zelf kennen. omdat het voor de oorlog een compleet onbekend eiland was. Ook vraagt ze, jullie zijn toch niet Amerikaans, maar Nederlands? En een aantal minuten later vraagt ze het weer. She does have bad feelings about the US. Ik zie Marianne in elkaar duiken. Ik begin dus opeens heel erg te twijfelen of is het haar wel duidelijk?

Ja, kijk, ik heb natuurlijk wel een Amerikaans paspoort. En ik weet niet heel goed hoe ik me er nu doorheen moet worstelen. Want ja, ik kan het ook niet verbloemen. Marianne laat het een beetje in het midden.

en besluit eerst maar eens naar haar jeugd te vragen. En dan verschijnt er direct een grote gelukzalige glimlach op haar gezicht. Dat kleine vulkanische eiland, zegt ze, was het paradijs op aarde. En alsof ze het zo getimed heeft, begint haar klok het twaalf uur klokkenspel te spelen. Het is een heel japanische klok. Er woonde een kleine gemeenschap van zo'n 800 mensen, vertelt ze.

Die goed konden leven van de handel in coca bladeren en sulfaat. Op oude foto's zien we het verlaten eiland. Met verbazingwekkend goed geklede mensen. Vrouwen gehuld in zijde kimono's. Mannen zelfs in baseballkleding tijdens een sportevenement. Het was een mooi en rijk leven, zegt ze. Maar aan die hemel komt een eind in 1944. Ze vertelt hoe ze op coca bladeren aan het fluiten was toen ze een geuniformeerde man zag rondwandelen.

Je ziet het helemaal voor je als een film. Dat zij er als kleine meisje in haar achtertuin rondscharrelt. En dat er opeens een heel knap uitziende generaal daar rondloopt. en het eiland verkend en dat dat later Kuribayashi blijkt te zijn. De roemruchtig generaal die de strategie op Iwo Jima uitdacht. Een aantal dagen later wordt aangekondigd dat alle inwoners geëvacueerd moeten worden. Behalve de jonge jongens, die de militairen wegwijs moeten maken op het eiland. Zo ook Tokiko's broers.

Van 15 en 18 jaar oud. Ze houdt haar hand voor haar mond. Alsof ze de woorden eigenlijk niet wil uitspreken. Ze vertelt hoe zij en haar familie op de boot werden gezet. Haar oudste broer droeg haar grootmoeder naar de looplang. De jongste van 15 stond in het water om hen uit te zwaaien. Hij verdween al zwaaiend uit zicht. Als ze de militairen eenmaal geholpen hadden, zouden ze ook geëvacueerd worden. Zo had de legercommandant beloofd. Maar ze kwamen nooit terug.

Even een verzameling van niet gruwelijke foto's. Marianne besluit het archief erbij te pakken. Ze vertelt Tokiko nu dat haar opa Amerikaans was. ...mocht daar onduidelijkheid over bestaan. We kijken gespannen naar haar gezicht. Maar na een uitleg van de intenties... lijkt ze vooral blij dat er aandacht komt voor haar geliefde Joto. Marianne laat alleen maar wat onschuldige landschapsfoto's zien om haar te sparen.

Tokiko heeft zelf ook foto's. Van voor, maar ook van na de oorlog. Ze keerde nog een paar keer terug. Vorig jaar was de laatste keer. Het hele landschap is veranderd, zegt Tokiko. Verwoest. Er staan geen huizen meer. Het enige dat ze nog herkenden waren twee bomen. Toen ze er de eerste keer na de oorlog kwam, was ze op zoek naar aanwijzingen wat er met haar broers gebeurd was. Op een hoekje van het eiland stuitte ze op een skelet met toren die door de schedel krioelde.

Het zou niet de eerste keer zijn dat ze stoffelijke resten vond op Joto. Nooit was het een van haar broers, zo wees Bottenonderzoek uit. Ze droomt nog steeds regelmatig over hen. Haar jongste broer, zwaaiend met zijn benen in het water. Ik ben het eindig jaar. Ik ben het eindig jaar. Ik ben het eindig jaar. Uit het gesprek blijkt dat Tokiko niet alleen moeite heeft met de Amerikanen van destijds, maar net zo goed met de Japanse overheid, die haar van haar eiland heeft verstoten.

en haar haar broers heeft afgenomen. Heelmet, ik ben de heelmet, maar ik ben de heelmet. Maar ik ben de heelmet, maar ik ben de heelmet. Het is tijd om afscheid te nemen. Tokiko is moe. Als we naar de metro lopen, merk ik dat het Marianne ook niet in de koude kleren is gaan zitten. Ik voelde het al toen we binnenkwamen en ze zei dat ze niet zo lekker was. Dus toen dacht ik al, dit is heel moeilijk voor haar. Ja, het is echt een moeilijk gesprek.

Ik denk dat mijn opa dat ook nooit geweten heeft. Het brengt ook weer zijn foto's in nog een ander daglicht. Dat hij gewoon liep op een verwoest thuisland van iemand. Zo heb ik het eiland gewoon nog nooit gezien. We reizen terug naar Tokio. Inmiddels is er een bijzonder verzoek binnengekomen.

NHK, de grootste publieke zender in Japan, heeft lucht gekregen van Mariannes bezoek en is zeer geïnteresseerd in een documentaire over haar, haar opa en zijn foto's. Wat willen ze? Ze willen... Nou, dit is hoe ze het zeggen. Ze willen de waarheid laten zien over de slag van Iwo Jima en de bezetting. En dat kan je natuurlijk op verschillende manieren invullen. Van wat is die waarheid dan? Aan de ene kant is het een geweldige kans om Japanners mee te laten werken aan het onderzoek.

En tegelijkertijd ben ik zo gewaarschuwd over dat Japan een heel anders perspectief heeft van de oorlog. En dat ik daarvoor moet uitkijken. Dat het archief van Bruce niet wordt gebruikt. Je kan heel makkelijk lost in transit. Dat je denkt dat je bepaalde dingen afspreekt, maar dat als puntje bij paaltje komt, dat je dan echt denkt, nee, hier denken we toch heel anders over.

Om meer te weten te komen over hoe Japan dan precies met die oorlog omgaat, spreken we af met Yui Suzuki. Yui is een pittige vrouw met rood gekleurd haar. Net als Marianne is ze de kleindochter van een Iwo Jima-veteraan. Hun opa's stonden tegenover elkaar in de oorlog. Yui is Japans en woont sinds 1995 afwisselend in New York en Tokyo, waar haar familie woont. Ook Yui wilde graag naar Iwo Jima of Ioto. Ze probeerde het niet via het Pentagon, maar via de Japanse Iwo Jima Association.

En zo ik hem again en ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei ik zei Er is geen website en de laatste voorzitter is met pensioen. Dus ook Yui kwam er niet tussen en belandde niet op Iwo Jima. Yui voelt een sterke connectie met haar familiegeschiedenis. Haar opa sneuvelde op Iwo Jima.

En zijn afwezigheid was altijd voelbaar in de familie. Voor de oorlog was hij landbouwkundige geweest, die op het ministerie werkte. Hij was totaal niet voorbereid en niet erg oorlog-minded. Dat blijkt ook uit een specifiek object. dat hij meenam in zijn legertas. Yui vertelt dat hij een liefde had voor traditionele Japanse thee-ceremonies. Zozeer dat hij zijn eigen theepot meenam. Het is een mooi en tragisch beeld.

Die man met zijn geliefde theepot midden in de hel van Iwo Jima. Het is niet duidelijk wat er met hem gebeurd is. Maar in de administratie staat een standaard sterfdatum van 18 maart. De dag dat de Japanners de grootste verliezen leden. De datum dat haar opa geregistreerd staat als overleden... dat is de datum die Bruce aan het feest vieren was op de tent in Iwo Jima. Dat beeld dat de ene feest viert op de dag dat de ander omkomt... is natuurlijk een heel schrijnend contrast.

De stoffelijke resten van Yui's opa werden nooit gevonden en geïdentificeerd. Naar schatting liggen er nog zo'n 10.000 ongeïdentificeerde Japanse soldaten op Iwo Jima. De helft van het totaal aantal gesneuvelde.

Terwijl bijna alle 7000 Amerikanen wel geïdentificeerd werden. Er zijn wel opgravingen nu. Maar dat heeft lang geduurd. Ethan Mark verklaart waarom. Ze voelden zich ongemakkelijk over de oorlog. Want het was een verloren oorlog. Het werd steeds meer duidelijker dat er ook verschrikkelijke dingen gebeurden in de oorlog. Ook door de Japanners uitgevoerd bijvoorbeeld. Ze schaamden een beetje voor die oorlogswaardes.

Je zou kunnen denken dat Yui haar opa vooral als slachtoffer van de oorlog ziet. En misschien geen zin heeft om het Japanse boetekleed aan te trekken. Maar ze neemt het de Japanse overheid juist kwalijk. dat ze het beest nooit in de bek hebben willen kijken. Als ik Ethan vraag naar de omgang van Japan met de Tweede Wereldoorlog, zegt hij dit. Ja, daar moeten we echt een hele serie podcasts over hebben, denk ik. Maar in het algemeen...

Is het wel zo dat de Japanners het moeilijk hebben met het omgaan van deze geschiedenis? De atoombommen op Nagasaki en Hiroshima in augustus 1945 zorgden voor totale destructie. Niet snel daarna gaf Japan zich over. Ethan Marks zegt dat het onder andere de Amerikanen te verwijten is dat Japan geen gezonde omgang met de oorlog heeft.

en zich vooral slachtoffer voelt van de atoombommen. Na de overgave besloten de Amerikanen, de keizer en veel andere kopstukken en verantwoordelijken niet te berechten en hen te laten zitten. Alles om te voorkomen dat er in de Koude Oorlog een communistische regering zou komen. Eigenlijk het gekke effect daarvan is dat je de rest van de Japanners een beetje vrijpleit. Dat was één ding, een soort Koude Oorlogsberekeningen.

Ten tweede, Japan is vrij verdeeld. Dat is historisch altijd na oorlogstijd zo geweest, tussen rechts en links. En soms is stilte het beste antwoord daarop. Dus het is niet zo dat de Japanners niet weten van de oorlogstijd. of niet willen weten of ze geen mening erover hebben. Maar het is zo verdeeld dat het moeilijk wordt om een genuanceerd verhaal erover te vertellen.

In de jaren negentig was er een relatieve openheid voor dat genuanceerde verhaal. Maar de laatste jaren wordt het steeds lastiger, zegt Ethan. Met zo iemand als Abe aan de macht, die is best wel een soort history activist. Dat rechtsgeluiden steeds luider gaan klinken. Wat bedoel je met een history activist? Ja, AB was al lang, vanaf het begin eigenlijk, bezig met geschiedenis en het idee van herschrijven van geschiedenis.

De oorlog was eigenlijk helemaal niet zo slecht. Ja, we waren geallieerd met Nazi Duitsland, maar we waren geen nazi's. Iedereen doet slechte dingen. Wij dus ook. Iedereen wil hun land verdedigen, wij dus ook. Maar waarom worden wij... uitgekozen als de slechtste van allemaal. Die conservatieve koers van Shinzo Abe, die van 2012 tot de moordaanslag in 2020 aan de macht was, wordt nu voortgezet in de huidige regering.

Personally, I don't think Japan has done enough to take full responsibility for the war. I feel like it's been covered up. Maar het is hard, want ik denk dat als ik in Japan vivde, dan zou ik in de problemen zijn. Als iemand me overhoeft, en er een ultranationalistische persoon, die mijn overhoefte in de publiek moest worden, dan zou ik vermoed worden. Huey durfde te zeggen omdat ze ook Amerikaans staatsburger is. Maar als ze permanent hier gewoond had, was ze huiveriger geweest.

Op straat zien we toevallig net een groepje voertuigen voorbijrijden met vlaggen en luidsprekers. Het blijkt een parade van de ultranationalisten. Het voelt vreemd militaristisch. Er is wel een sfeer van intimidatie ontstaan als je een tentoonstelling organiseert. Je hebt bijvoorbeeld over troostmeisjes. Dan kun je verwachten dat er best wel veel tegenbeweging is, tegenwerking.

Waardoor het best knap lastig kan zijn om zo'n tentantstelling te organiseren en te behouden. Die worden gecanceld. De troostmeisjes, zegt Ethan Mark met aanhalingstekens vanwege het eufemisme. Die liggen nog het allergevoeligst in Japan. Het brede systeem van dwangprostitutie, dat de Japanners voor de oorlog uitrolde en waar de Amerikanen vervolgens handig gebruik van maakten toen ze in Japan verbleven.

En laat de eigenwijze Bruce Elkes daar nou net foto's van hebben gemaakt. Dit specifieke systeem in Japan voor Amerikaanse soldaten... dat is ronduit verrassend dat daar foto's van zijn. Volgende keer. Wat zijn dan de verhalen daarachter? Wat voor omstandigheden leefden deze vrouwen? Reizen we naar het binnenland van Japan, waar een oude zuster woont die zich ontfermde over slachtoffers van dwangpronstitutie?

Ja, ik vind het toch spannend. Omdat ik gewoon niet zo goed weet hoe zij er tegenaan kijkt. Neemt Marianne een beslissing over de Japanse documentaire? Ontmoet ze de kleinzoon van de Amerikaanse soldaat en de Japanse vrouw die op zoek is naar zijn Amerikaanse familie? En is er een verrassende uitkomst? Mrs. Ingleby, ik knew papa had een child before my mom en her brothers, maar dat was all I knew, dus het is cool to learn dat ik een tweede cousin heb.

Operatie Onthechting is een Prospector VPRO-productie. Voor OVT op NPO Radio 1. Van Marianne Ingelby en mij, Laura Stek. Vertaling en research, Manami Midorakawa en Keimi Yamada. Eindmix Arno Peters. Eindredactie Eefje Blankenvoort. Uitvoerend producent Laura Verduin. Stemacteur en vertaling van de tanka's Kai Gottel. Mede mogelijk gemaakt door het V-fonds, het Postcode Loterijfonds voor Journalisten en het NPO-fonds. Ga naar vpro.nl slash operatieonthechting voor de foto's van Bruce.