1121 Ο Άγιος Επιφάνιος 📄💬🔖

[Προσευχή]

κ. Νικολαΐδης: Επειδή...

ο πανιερότατος απουσιάζει στο εξωτερικό, με παρεκάλεσε να τον αντικαταστήσω. Εγώ βέβαια αισθανόμενος ότι όχι επάξια τον αντικαθιστώ αλλά για λόγους υπακοής, έτσι... δέχθηκα να μιλήσω απόψε, αν και οι [ασαφής] είναι κάπως λίγοι γιατί φαίνεται αρκετοί το κατάλαβαν πως δεν θα είναι... Ακροατήριο: [ασαφής] κ. Νικολαΐδης: Σκεφτόμενος ποιο θέμα απόψε να...

αναπτύξω σε σας, έκρινα να μιλήσω για το πρόσωπο ενός πολύ μεγάλου Αγίου, και Πατέρα της Εκκλησίας μας, και ιδιαίτερα της Κυπριακής Εκκλησίας. Φέτος... ολοκληρώνονται 1.600 χρόνια από την κοίμησή του. Και θα γιορτάσομε τον Άγιο αυτόν τον μεγάλο, την ερχόμενη Δευτέρα, 12 Μαΐου.

Και παρόλο που εποίμανε την Εκκλησία Κύπρου για 36 χρόνια, και πρέπει να πούμε ότι με τη ζωή του και με το έργο του εσφράγισεν, καθοριστικά, την ιστορία της Εκκλησίας μας και τη θεολογία τα χρόνια που έζησεν, εν τούτης, δυστυχώς, δεν τιμάται όσο πρέπει στην Κύπρο. Πολύ δε περισσότερον, πάρα πολλοί από εμάς τους Κυπρίους τον αγνοούμε, δεν τον ξέρομε. Πρόκειται για τον μεγάλον Πατέρα της Εκκλησίας μας, τον Άγιο Επιφάνιο, ο οποίος έζησεν το 310 - 403μΧ.

Συνολικά ο Άγιος έζησεν 93 χρόνια, και εποίμανε την Εκκλησία της Κύπρου για 36 χρόνια. Βέβαια δεν ήταν Κύπριος στην καταγωγή, αναφέρει η βιογραφία του, και καταγόταν από την περιοχή της Παλαιστίνης. Όμως συνδεόταν με την Εκκλησία Κύπρου γιατί, εδώ στην Κύπρο, τα χρόνια αυτά, ασκήτευε ο γέροντάς του, ο Άγιος... ο Όσιος μάλλον, Ιλαρίωνας.

Σώζεται μέχρι σήμερα στην Επισκοπή της Πάφου, σε κάποιον βουνό κοντά στο χωριό Επισκοπή της Πάφου, όχι της Λεμεσού, το σπήλαιο όπου μέσα ασκήτευε ο Όσιος Ιλαρίωνας. Και ήταν ο πνευματικός Πατέρας του Αγίου Επιφανίου.

Ο Άγιος Επιφάνιος... αφού γεννήθηκε το 310, σε ηλικία περίπου 30 ετών, ίδρυσε ο ίδιος μοναστήρι έξω από το χωριό του που λεγόταν Βησανδούκη, ένα μικρό χωριουδάκι λίγο πιο έξω από τα Ιεροσόλυμα. Και το ονόμασε, φαίνεται από την τοποθεσία, [Παλαιόν]. Και εκεί εποίμανε το μοναστήρι αυτό με τους μοναχούς του για 30 χρόνια. Φαίνεται πως σε κάποια επίσκεψη που έκαμε στην Κύπρο, για να δει τον γέροντά του και να τον συμβουλευτεί για διάφορα πνευματικά θέματα, τότε εχήρευε ο θρόνος της Εκκλησίας Κύπρου.

Και κατέφυγαν λέει όλοι οι επίσκοποι της Εκκλησίας Κύπρου, και ήταν τότε σύνολον οι επισκοπές της Κύπρου 14. [παύση] Και η έδρα του Αρχιεπισκόπου Κύπρου ήταν τότε στη σημερινή Σαλαμίνα.

Μια παρένθεση να ανοίξω εδώ. Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου μέχρι το 330 περίπου ήταν ο Πάφου. Γι' αυτό στην Α' Οικουμενική Σύνοδο βλέπομε ότι εκπροσωπείται η Εκκλησία Κύπρου από τρεις επισκόπους. Από τον Αρχιεπίσκοπο, τον Πάφου, που λεγόταν Κύριλλος ή Κυριακός και ήταν μορφωμένος πάρα πολύ, από τον Γελάσιον, που ήταν ο Μητροπολίτης Σαλαμίνος, και από τον Τριμυθούντος Σπυρίδωνα. Αυτοί οι τρεις καταγράφονται στα πρακτικά της Α' Οικουμενικής Συνόδου, ότι εξεπροσώπησαν την Εκκλησία Κύπρου.

Ευθύς αμέσως όμως, όταν πρωτεύουσα της Κύπρου, με τη Βυζαντινή περίοδο, αλλάζει από την Πάφο και γίνεται η Σαλαμίνα, τότε σύμφωνα με τους κανόνες της Εκκλησίας μας, τα εκκλησιαστικά έπονται της πολιτικής. Δηλαδή, όποια ήταν η πρωτεύουσα της περιοχής, της Κύπρου για παράδειγμα, τότε εγίνετο και ο επίσκοπος εκείνης της πόλεως ο πρώτος στην τάξη των επισκόπων, δηλαδή ο Αρχιεπίσκοπος. Άρα λοιπόν το 330μΧ παύει ο Πάφου να είναι Αρχιεπίσκοπος, και γίνεται Αρχιεπίσκοπος ο Σαλαμίνος.

Και ο πρώτος, εξακολουθεί η παράθεση να είναι ανοιχτή, ο πρώτος στην τάξη των επισκόπων, μετά τον Αρχιεπίσκοπο, ήταν ποιος νομίζετε; Ο Επίσκοπος Ταμασού. [παύση] Στην Ταμασό εκεί που είναι σήμερα το Επισκοπιόν, έξω από τον Άγιο Ηρακλείδιο, ήταν η Μητρόπολης της Ταμασού. Και ο Μητροπολίτης Ταμασού μέχρι τον 13ο αιώνα ήταν ο πρώτος στην τάξη. Στο Μαχαιρά όταν πάτε, και δείτε το Μουσείο του Μαχαιρά, μάλλον το σκευοφυλάκιον, εκεί σώζεται έναν περίφημον και πολύ ανεκτίμητου αξίας κείμενο.

Είναι η τυπική διάταξη την οποία έγραψε ο Όσιος Νείλος. Ο Όσιος Νείλος είναι τρόπον τινά ο ιδρυτής της μονής σαν κοινοβίου. Η Μονή Μαχαιρά γιόρτασε πέρσι τα 800 χρόνια από την ίδρυσή της. Βεβαία, και πάλι να πω το εξής ότι, ο πρώτος που έφερε την εικόνα της Παναγίας του Μαχαιρά, από την Κωνσταντινούπολη, τα Ιεροσόλυμα και στην Κύπρο, είναι κάποιος μοναχός άγνωστος σε εμάς. Και αυτό συνέβη και την εποχή της εικονομαχίας.

Ο ασκητής, αγνώστου βέβαια ονόματος, ασκήτευε στο Μαχαιρά πάνω, εκεί που ‘ναι σήμερα το αγίασμα του Μαχαιρά, και εκεί ήταν ο τόπος της μετανοίας του. Εκεί είχε και την εικόνα της Παναγίας που γνωρίζομε όλοι.

Με τις επιδρομές των Σαρακηνών, των Αράβων δηλαδή, κάποια στιγμή ο ασκητής πεθαίνει, ο κόσμος ήταν ανάστατος, θυμάστε έγινε μετοικεσία του κόσμου κλπ, ξεχνιέται ο τόπος ασκήσεως του πρώτου εκείνου ασκητού, και μετά από πολλά χρόνια, μετά από 200-300 χρόνια, οι μοναχοί, ο Νεόφυτος και ο Ιγνάτιος, ενώ ήρθαν από τη Μικρά Ασίαν εις τον Άγιο Χρυσόστομο, απέναντι που είναι μια μηλιά από πάνω, υπάρχει και το μοναστήρι του Αγίου Χρυσόστομου.

Εκεί έμεναν, έβλεπαν το φως τις νύχτες πάνω στον Μαχαιρά και τελικά ο Νεόφυτος και ο Ιγνάτιος επήγαν και βρήκαν την εικόνα της Παναγίας. Μετά έρχεται ο Προκόπιος, γίνονται τρεις, μετά έρχεται και ο Νείλος, γίνονται τέσσερις, και από την εποχή του Αγίου Νείλου αρχίζει να γίνεται το μοναστήρι γιατί μαζεύονται πολλοί μοναχοί γύρω από τον Όσιο Νείλο. Γιατί το λέω αυτό το πράγμα; Διότι ο Όσιος Νείλος έγραψε την τυπική διάταξη που υπάρχει στον Μαχαιρά, και όπως έβγαινε από τα χέρια του Αγίου.

Δηλαδή είναι το τυπικό της μονής, και οι διατάξεις που αφορούν τους μοναχούς. Και εσώθηκε εκείνο το βιβλίο από το 1202-1210. Άμα δείτε την τελευταία σειρά του βιβλίου, θα δείτε ότι εκεί υπογράφει ο Όσιος Νείλος ως επίσκοπος Ταμασού, πρωτόθρονος.

Δηλαδή φαίνεται ότι ο Όσιος Νείλος σε κάποια στιγμή γίνεται επίσκοπος, Μητροπολίτης Ταμασού, ολοκληρώνει την τυπική διάταξή του, και την υπογράφει το 1210, όχι ως ηγούμενος της μονής Μαχαιρά, αλλά ως ο πρωτόθρονος, ο πρώτος στην τάξη μετά τον Αρχιεπίσκοπο ο Όσιος Νείλος. Επομένως λοιπόν, να θυμάστε ότι, ο πρώτος στην τάξη των επισκόπων μετά τον Αρχιεπίσκοπο ήταν ο Μητροπολίτης Ταμασού. Και για ποιον λόγο; Εξαιτίας του Αγίου Ηρακλειδίου.

Επειδή ο Άγιος Ηρακλείδιος θεωρείται Αποστολικός Άγιος – συγνώμη που κάνομε ιστορία, είναι σημαντικό [ασαφής] να ξέρετε – ο Άγιος Ηρακλείδιος βαφτίζεται από τους Αποστόλους Βαρνάβαν και Παύλον, χειροτονείται από τον Απόστολο Βαρνάβα εκεί που είναι σήμερα το μοναστήρι, που είναι η σπηλιά κάτω, ήταν ο τόπος ασκήσεως του Αγίου, και είναι τρόπον τινά θα λέγαμε, ήταν ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος Κύπρου ο Άγιος Ηρακλείδιος.

Μέσα στον κατάλογο των Αρχιεπισκόπων Κύπρου, μνημονεύεται ως ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος Κύπρου ο Άγιος Ηρακλείδιος. Γι' αυτό και η Μονή Αγίου Ηρακλειδίου είναι από τις αρχαιότερες μονές που έχομε στην Κύπρο. Είναι της περιόδου του 340-350μΧ. Δηλαδή, μόλις απελευθερώνεται η Εκκλησία η Ορθόδοξη από τους διωγμούς, αμέσως βλαστάνει μοναστήρι στον τόπο όπου ασκήτευσε ο Άγιος Ηρακλείδιος. Αυτά κλείνει η παρένθεση λοιπόν.

Επανέρχομαι στο θέμα μου για να πω ότι ο Άγιος Επιφάνιος όντας εις την Κύπρο το 367μΧ. για να επισκεφθεί τον γέροντά του τον Όσιο Ιλαρίωνα, οι 13 Μητροπολίτες επήγαν εις τον Όσιο και του είπαν, Γέροντά μου, και εδώ είναι δείγμα βλέπετε, καταφεύγουν σ’ ένα μοναχόν ερημίτη, οι επίσκοποι, για να ζητήσουν τη γνώμη του. Και τους υπέδειξε τότε ο Όσιος Ιλαρίωνας, τον Επιφάνιο, ο οποίος δεν ήταν επίσκοπος, ήταν ηγούμενος. Αρνήθηκε λέει διαρρήδην ο Άγιος, ούτε ήθελε να ακούσει αυτό το πράγμα.

Και είναι χαρακτηριστικό των Αγίων ανθρώπων της εποχής εκείνης ότι απέφευγαν πάση θυσία να δεχθούν επισκοπικό αξίωμα, αλλά του είπε ο Όσιος Ιλαρίωνας ότι θα κάνεις υπακοή. Σου δίνω όρον, και είναι εντολή, να κάμεις υπακοή. Και τότε κλήρος και λαός εξέλεξε τον Επιφάνιο ως Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντίας.

Και πάλι μια διευκρίνηση. Όταν λέμε Κωνσταντία, εννοούμε τη Σαλαμίνα. Γιατί το 343 έγινε στην Κύπρο ένας φοβερός σεισμός. Και η Σαλαμίνα, όπως ήταν η πρωτεύουσα της Κύπρου, έγινε ερείπια. Και με χρήματα του Κώνσταντος, που ήταν ο γιος του... του Κωνστάντιου, συγνώμη, που ήταν γιος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, εκτίσθη εκ θεμελίων η Σαλαμίνα, και προς τιμήν του οι Κύπροι άλλαξαν το όνομα της πόλεως και από Σαλαμίνα την ονόμασαν Κωνσταντία.

Έτσι λοιπόν ο Άγιος Επιφάνιος ονομάζεται Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, και Επίσκοπος Σαλαμίνος ή Κωνσταντίας. Όταν ακούτε και τα δύο να ξέρετε είναι το ίδιο πράγμα. [παύση]

Έτσι λοιπόν ο Άγιος Επιφάνιος το 367, χειροτονείται, και ενθρονίζεται αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Και εποίμανε την Εκκλησία Κύπρου 36 χρόνια. Είναι μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της Εκκλησίας Κύπρου αλλά και της Ορθόδοξης Εκκλησίας ο Άγιος Επιφάνιος. Γιατί; Πρώτα απ' όλα είχε μία τεραστία μόρφωση. Μιλούσε, για την εποχή του πράγμα σπάνιο, πέντε γλώσσες. Τις οποίες όχι απλώς μιλούσε ο Άγιος Επιφάνιος, αλλά και έγραφε. Και ήταν πολυγραφότατος ο Άγιος Επιφάνιος. Πολυγραφότατος.

Σώζονται τα βιβλία του ευτυχώς. Το ένα λέγεται «Πανάριον», είναι ένα μεγάλο έργο που διαπραγματεύεται εκεί μέσα για ογδόντα αιρέσεις της εποχής εκείνης, και το άλλο που είναι πιο μικρό λέγεται «Αγκυρωτός». Έχει κι άλλα βιβλία βέβαια ο Άγιος, αλλά το σημαντικό δεν είναι ότι έγραψε έργα ο Άγιος Επιφάνιος. Το σημαντικό ποιο ήταν;

Το πρώτο, είναι ότι στην εποχή του δεν άφησε ούτε έναν ειδωλολάτρη στην Κύπρο. Λέγει ο βιογράφος του, που είναι οι μαθητές του, και διάδοχοι στο θρόνο του, ότι ο Άγιος επερπάτησε όλη την Κύπρο, βήμα προς βήμα, και όπου άκουε ότι υπάρχει κάποιος που ήταν ειδωλολάτρης, τον έκαμνε Χριστιανό. Και το δεύτερο, στην εποχή του δεν άφησε ούτε έναν αιρετικό. Ούτε αιρετικός υπήρχε, ούτε ειδωλολάτρης υπήρχε.

Σώζονται στο Κούριον, εκεί που είναι το αρχαίο θέατρο του Κουρίου δίπλα, ένα χτίριο μιας παλιάς Εκκλησίας, και εκεί μνημονεύεται ότι ήταν ναός χριστιανικός και δίπλα υπάρχει ο χώρος που ήταν το δωμάτιο του ιερέως. Και μια ιστορική μαρτυρία αναφέρει ότι ο Άγιος περνώντας για να πάει στην Πάφο, διανυκτέρευσε εκεί στο Κούριον, που φαίνεται ήταν και η επισκοπή μάλλον του Κουρίου.

Τόση ήταν η φήμη του Αγίου Επιφανίου, ώστε ο Μέγας Θεοδόσιος έβγαλε την εξής διαταγήν, «Εί τις τω πατρί Επιφανίω ...» «... της νήσου Κύπρου ...» «... ουχ υπακούει διά των θείων λόγων ...» «... εξερχέσθω [της Κύπρου] ...» «... και όπου αν θέλη κατοικείτω». Λέει όποιος δεν υπακούει, στο γέροντα Επιφάνιο, που του λέει... τον συμβουλεύει με λόγια της Αγίας Γραφής, των Θείων λόγων, αυτός τι να παθαίνει; Να εξέρχεται από την Κύπρο κι όπου αν θέλει κατοικείτο. Να πάει όπου θέλει να κατοικήσει.

Ήταν δηλαδή ένα μεγάλο θα έλεγε κανείς προνόμιο που έδωσε ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος στον μέγαν αυτόν Άγιο. Υπάρχει μια ωραία επιστολή

του Μεγάλου Βασιλείου, ο αριθμός 258. Είναι μια απαντητική επιστολή, γιατί ξέρετε, ο Άγιος Επιφάνιος ήταν σύγχρονος, και του Μεγάλου Αθανασίου, και του Μεγάλου Βασιλείου, και των άλλων υπολοίπων Μεγάλων Πατέρων, και του Χρυσοστόμου και του Γρηγορίου της Νύσσης, και του Θεολόγου. Και είχε επικοινωνία μαζί τους. Δυστυχώς δεν έχομε πολλά κείμενα που να μας πληροφορήσουν για τις σχέσεις τους.

Υπάρχει όμως ευτυχώς μία επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου, αριθμός 258 στην κατάταξή της μέσα στον κατάλογο του Migne, όπου απαντά ο Μέγας Βασίλειος στον Επιφάνιο. Και να δείτε πως αυτός ο μεγάλος Άγιος, ο Μέγας Βασίλειος, με πόσο σεβασμό, και με πόση εκτίμηση, και με πόση συστολή γράφει στον Άγιο Επιφάνιο. Του λέει, «επήρα το γράμμα σου». Λέει «εσύ καταδέχτηκες να γράψεις σε μένα;» «Ποιος είμαι εγώ» του λέει «εσύ να γράφεις σε μένα;» Δέστε τι εντύπωση είχε ο Μέγας Βασίλειος για τον Άγιο Επιφάνιο.

Και του λέει, το εδέχθηκα του λέει ξέρεις έτσι σαν να ήταν εξ ουρανού αυτή η επιστολή. Και είναι κάποιον θέμα βέβαια που διαπραγματεύεται εκεί, αλλά είναι χαρακτηριστικό πόσο ο Μέγας Βασίλειος ανταπαντά στον Άγιο Επιφάνιο με πόσο σεβασμό. Γιατί;

Λέγουν οι μαθητές του ότι ο Άγιος Επιφάνιος, και ζώντας ακόμα, εθαυματουργούσε. Επήγαινε στο ναό να λειτουργήσει, και όταν ελειτουργούσε λέει ο Άγιος Επιφάνιος, εμαζεύετο πλήθος κόσμου, και του εκρατούσαν τα πόδια, και του λέγαν, «πάτερ, μεῖνον μεθ’ ἡμῶν, ...» «... μεῖνον ἀκόμη μεθ’ ἡμῶν».

Ετέλειωνε η Θεία Λειτουργία, του έφερναν ασθενείς, τους εθεράπευε, δαιμονισμένους εφυγάδευε τα δαιμόνια, καρκινοπαθείς λέει τους εθεράπευε ο Άγιος Επιφάνιος, και πλείστα όσα ασθενήματα και νοσήματα ο Άγιος τα εθεράπευε μέχρις αργά τη νύχτα και τους έλεγε, «παιδιά μου δεν αντέχω άλλο, ...» «... αφήστε με να πάω να ξεκουραστώ». Τόσο πολύ τον αγαπούσε ο κόσμος.

Και να πω και κάτι άλλο πολύ σημαντικό. Ενώ τον Μέγα Βασίλειο, τον Μέγα Αθανάσιο, εξαιτίας του ότι αυτοί επολέμησαν τους αιρετικούς, κυρίως τον Άρειο, τους εδίωξαν οι αυτοκράτορες. Ο καημένος ο Μέγας Αθανάσιος, αν επιτρέπεται ο όρος «καημένος», δεκαέξι χρόνια τα έκαμε στην εξορία. Και τον εξόριζαν γιατί; Διότι εναντιωνόταν τον Άρειο. Ο Μέγας Βασίλειος, και εκείνος εδέχθη διωγμούς. Από τον Ουάλη και από άλλους. Είναι γνωστά τα περιστατικά.

Τον Επιφάνιον ουδείς εκ των αυτοκρατόρων, των θα λέγαμε αιρετιζόντων αυτοκρατόρων, ή των αρειοφρόνων, ετόλμησαν να τον καταδιώξει. Γιατί; Διότι τον εμεγάλυνε ο λαός. Είχε λέει τη λαϊκή υποστήριξη με το μέρος του. Δεν ετολμούσαν. Και μία φορά το 392,

επήγε στα Ιεροσόλυμα. Μας διηγείται την επίσκεψη του Αγίου Επιφανίου στα Ιεροσόλυμα, ένας μεγάλος Άγιος της Εκκλησίας μας, ο Άγιος Ιερώνυμος. Ο οποίος τον εθαύμαζε πάρα πολύ, πάρα πολύ. Ο Άγιος Ιερώνυμος είναι αυτός ο οποίος μετέφρασε την Αγία Γραφή όλη, από τα Ελληνικά στα Λατινικά. Σήμερα η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχει τη λεγόμενη Βουλγάτα, έτσι ονομάζεται. Είναι δηλαδή το κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης από τα Ελληνικά, και της Καινής Διαθήκης, στα Λατινικά.

Αυτός ο οποίος μετέφρασε, και αποτελεί μοναδικό έργο στο είδος του, αυτός λοιπόν ο Μέγας Ιερώνυμος, ο μεταφραστής αυτού του έργου του σπουδαίου της Αγίας Γραφής, εθαύμαζε τον Άγιο Επιφάνιον. Και σώζονται δυο-τρεις επιστολές που έχει ο Άγιος Ιερώνυμος που του έγραφε του Αγίου Επιφανίου και του απαντούσε ο Άγιος στα Λατινικά, γιατί μιλούσε και τη Λατινική ο Άγιος Επιφάνιος.

Και όταν λέει επήγε ο Άγιος Επιφάνιος στα Ιεροσόλυμα, τόσος πολύς κόσμος εμαζεύτηκε που είπαν κάποιοι, έστω και από μακριά να δούμε το πρόσωπο του είναι αρκετό για μας. Δεν μπορούσαν λέει από τον πολύ συνωστισμό να δουν το πρόσωπο του Αγίου Επιφανίου. Τόσο μεγάλη ήταν η φήμη του.

Το 380-381 ο Άγιος, ευρίσκεται σε ηλικία 70-72 ετών δηλαδή, είναι στην Κωνσταντινούπολη, και παίρνει μέρος στη Β' Οικουμενική Σύνοδο. Και εδώ να πω κάτι πολύ σπουδαίο για εμάς τους Κυπρίους. Επήγε ο Άγιος με τέσσερις επισκόπους. Θυμάστε τότε στη Β' Οικουμενική Σύνοδο, απασχολούσαν την Εκκλησία ποιο θέμα; Το θέμα της θεότητας του Αγίου Πνεύματος. Η Α’ Οικουμενική Σύνοδος, ασχολήθηκε με τον Άρειο, και συνέταξεν τα 7 άρθρα του Συμβόλου της Πίστεως.

«Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα ...», ως εκεί που λέει, «... καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον». Αυτό είναι κείμενο το οποίο συνετάχθη από την Α’ Οικουμενική Σύνοδο. Όταν ο Μακεδόνιος, επίσκοπος κι αυτός, Κωνσταντινουπόλεως, έθιξεν το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, και είπε, δεν είναι Θεός το Πνεύμα το Άγιον, και εδημιουργήθη σκάνδαλο στην Εκκλησία μεγάλο, τότε συνήρθε η Β' Οικουμενική Σύνοδος.

Σ' αυτήν λοιπόν την Β' Οικουμενική Σύνοδο πηγαίνει ο Άγιος Επιφάνιος με τέσσερις Κυπρίους επισκόπους. Σώζονται τα ονόματα τους στα πρακτικά. Και τότε συνέταξαν το Σύμβολο της Πίστεως που λέει, «... καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, τὸ κύριον ...», μέχρι τέλος, «... προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν ...». Δεν είναι βέβαια

επιστημονικά εξακριβωμένο, για να μη λέω και πράγματα έξω από την επιστήμη, όμως, υπάρχει μια ισχυρή άποψη, ότι, αυτό το τμήμα του Συμβόλου της Πίστεως, τα πέντε τελευταία άρθρα, προέρχονται από την Εκκλησία Κύπρου. Τι σημαίνει αυτό που σας λέω. Τα χρόνια αυτά που σας μιλώ, η Εκκλησία μόλις συνήλθε από τους διωγμούς. Κάθε τοπική Εκκλησία, η Εκκλησία Κύπρου, η Εκκλησία Αλεξανδρείας, η Εκκλησία Ιεροσολύμων, Κωνσταντινουπόλεως κλπ, όταν έκαμναν βαπτίσεις, είχαν τα δικά τους λεγόμενα

βαπτιστήρια σύμβολα. Δηλαδή, όταν επήγαιναν να βαπτιστούν, έπρεπε οι μέλλοντες να βαπτιστούν να ομολογήσουν την πίστη τους. Και η Εκκλησία Κύπρου διέθετε ένα θαυμάσιο σύμβολο πίστεως, το οποίο ομολογούσαν προτού βαπτιστούν, οι μέλλοντες να βαπτιστούν. Αυτό λοιπόν το σύμβολο της πίστεως, που ομολογούσαν οι μέλλοντες να βαπτιστούν, το επήρε η Β' Οικουμενική Σύνοδος δια του Αγίου Επιφανίου και το ενέταξε στο Σύμβολο της Πίστεως που λέμε σήμερα.

Δηλαδή πρέπει να ξέρομε εμείς οι Κύπροι ότι, εξαιτίας του Αγίου Επιφανίου, βέβαια και των άλλων επισκόπων μας, δεν υποτιμούμε τους επισκόπους, η Β' Οικουμενική Σύνοδος επήρε το βαπτιστήριο σύμβολο της Εκκλησίας Κύπρου, και το ενέταξε, και το εθέσπισε, και σήμερα έχομε ενιαίο σύμβολο πίστεως. Το οποίον όμως κατά τα τελευταία πέντε άρθρα, αυτά προέρχονται από την Εκκλησία Κύπρου δια του Αγίου Επιφανίου.

Δηλαδή όταν επήγε εκεί ο Άγιος, και συζήτησε το περί Αγίου Πνεύματος θέμα, και μέσα στα έργα του πράγματι έχει θαυμάσια, θαυμάσια διατύπωση για το Άγιο Πνεύμα, τότε είπαν, ο Επιφάνιος. Μάλιστα έλεγαν την εποχή εκείνη, «ποιος το λέει αυτό το πράγμα;» Και απαντούσαν, «το λέει ο Επιφάνιος; Αφού το λέει ο Επιφάνιος είναι εντάξει». Δηλαδή, ο κόσμος, δεν ήξερε πολλά πράγματα, ήξερε βέβαια, αλλά όχι σε βάθος στη θεολογία. Πώς έκριναν τα πράγματα; Το λέει ο Μέγας Αθανάσιος; Είναι Ορθόδοξο.

Το λέει ο Βασίλειος; Είναι Ορθόδοξο. Το λέει ο Επιφάνιος; Είναι Ορθόδοξο. Αυτό έλεγε ο κόσμος. Είχαν τόσον μεγάλο κύρος αυτοί οι άνθρωποι, επειδή εθαυματουργούσαν, ζούσαν ασκητική ζωή. Είπαν λοιπόν τότε, «αφού το φέρει ο Επιφάνιος από την Κύπρο, ...» «... το αποδεχόμαστε και το εντάσσομε ...» «... στο Σύμβολο της Πίστεως». Άρα όταν ακούμε εμείς ή απαγγέλομε το Σύμβολο της Πίστεως, να ξέρετε ότι έστω ένα μέρος του Συμβόλου της Πίστεως προήλθε από τη δική μας Εκκλησία. Και κάτι ακόμα. [παύση]

Τα τελευταία χρόνια, ανακαλύφθηκε σε κάποιον Αρμενικό μοναστήρι έναν κείμενο. Όταν λοιπόν το μετέφρασαν, είδαν ότι αυτό το κείμενο είναι μια μεγάλη προσευχή που αναφέρεται σε Θεία Λειτουργία. Η λεγόμενη Ευχή της Αναφοράς. Είναι μια προσευχή λίγο πριν από τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων. Επήρε το κείμενο αυτό ο καθηγητής Φουντούλης – όσοι ασχολείστε έτσι περισσότερο με τη Θεολογία, ο καθηγητής Ιωάννης Φουντούλης θεωρείται κορυφή στα λειτουργικά θέματα παγκοσμίως.

Όταν λοιπόν το εμελέτησε αυτό ο καθηγητής, λέει, σε ποιον ανήκει; Είναι ένα απόσπασμα από Θεία Λειτουργία που εχάθηκε, και εσώθηκε σε Αρμενικόν κείμενο χειρόγραφο, μόνο μία προσευχή, μεγάλη. Ψάχνοντας λοιπόν, τι ανακάλυψε ο καθηγητής Φουντούλης; Ότι αυτή η ευχή της Αναφοράς, προέρχεται από τι νομίζετε; Από Θεία Λειτουργίαν την οποία είχε συντάξει ο Επιφάνιος Κύπρου.

Δηλαδή στα χρόνια του Αγίου Επιφανίου, ακόμα δεν είχαν καθιερωθεί θα λέγαμε η Θεία Λειτουργία του Χρυσοστόμου και του Μεγάλου Βασιλείου. Κάθε τοπική Εκκλησία είχε τη δική της Θεία Λειτουργία. Και ο Άγιος Επιφάνιος συνέταξε, και απέδειξε ο καθηγητής Φουντούλης ότι, η Ευχή της Αναφοράς, που ανακαλύφθηκε σε Αρμενικόν χειρόγραφο, αυτή είναι τι; Κατάλοιπον, απόσπασμα, από χαμένη βέβαια Θεία Λειτουργία την οποία συνέταξε ο Άγιος Επιφάνιος.

Άλλη μεγάλη η συνεισφορά του Αγίου Επιφανίου στα θεολογικά και λειτουργικά θέματα της Κύπρου.

Να πω ακόμα και κάτι περισσότερο αν θέλετε. Ο Άγιος Επιφάνιος, είναι μεγάλη η συμβολή του στα θεολογικά γράμματα, πολύ μεγάλη. Συγχωρέστε με να ανεβάσω αν θέλετε λίγο τον πήχυν της σκέψης μου. [παύση] Ο Μέγας Βασίλειος και οι άλλοι Πατέρες αντιμετώπιζαν κάποια προβλήματα. Νομίζετε ότι η Εκκλησία έφυγε από τους διωγμούς και ησύχασε. Λέει ο Μέγας Αθανάσιος, εγλιτώσαμεν από τους διωγμούς των Ρωμαίων, και εμπήκαμε σε αγώνα εκατό φορές περισσότερο με τις αιρέσεις.

Ο Άρειος, ήταν ένας δεινός αριστοτελιστής. Ήταν τέρας γνώσεων. Ήταν τετραπέρατος ο Άρειος. Εάν ο Άρειος δεν ήταν αιρετικός θα ήταν ο πιο μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας μας. Δεν υπήρχε αριστοτελιστής πιο φοβερός απ' ό,τι ήταν ο Άρειος. Τι έπαθε ο Άρειος; Ο Άρειος λοιπόν όταν είπε ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός, λέει ο Άγιος Επιφάνιος, άναψε μίαν πυρκαγιά, που εξεκίνησε από την Αλεξάνδρεια και έφτασε μέχρι την Εσπερία. Δηλαδή επήρε φωτιά όλος ο κόσμος.

Επίσκοποι τον ακολούθησαν, μοναστήρια ολόκληρα, μαζί με τον Άρειο. Κόσμος πολύς. Ένας μόνος έμεινε Ορθόδοξος, ο Μέγας Αθανάσιος. Συγκλόνισε την Εκκλησία στη θέμελα. Γι' αυτό γράφει ο Μέγας Αθανάσιος, μέσα από σπηλιές, μέσα από την έρημο, μέσα από πλοία που... και τι διωγμούς δεν υπέφερε αυτός ο άνθρωπος για τις αιρέσεις. Φοβερά πράγματα.

Να ανοίξω μία παρένθεση. Τον εκατηγόρησαν λέει μία φορά τον Μέγα Αθανάσιο – για να δείτε πού φτάνει καμιά φορά ο φανατισμός των ανθρώπων και η τύφλωση – ότι εσκότωσε κάποιον παπά, και τον επέταξε, και εμείς λέει ανακαλύψαμε το χέριν του. Εκάμαν σύνοδο στην Αλεξάνδρεια, και επήραν κατηγορούμενο τον Μέγα Αθανάσιο. Ότι έβαλε ανθρώπους να σκοτώσουν κάποιον, ιερέα, ο οποίος ήταν Αρειανός. [παύση] Είχαν και την εξουσία με το μέρος τους, τον Αυτοκράτορα.

Όπως λοιπόν εκεί εδικάζετο, τι έκαμε ο Μέγας Αθανάσιος; Εφρόντισε και έβαλε ανθρώπους και ανακάλυψαν τον υποτιθέμενον, φονευθέντα ιερέα. Λέει πιάστε τον, βάλτε τον κάπου να μου φυλάξετέ τον, και θα σας πω εγώ να το φέρετε. Στη δεδομένη στιγμή αυτοί έβγαλαν από έναν σεντούτζιν [φέρετρο] ένα χέριν και έλεγαν, που τον καημένον τον Αρσένιο, έτσι λέγονταν ο παπάς, ήβραμε μόνο το χέριν του, να το. Και έδειχναν το χέρι του πεθαμένου, για να ενοχοποιήσουν τον Μέγα Αθανάσιο.

Και εκείνη τη στιγμή δίδει νόημα ο Μέγας Αθανάσιος και φέρνουν μέσα τον Αρσένιο. Του λέει, πάτερ Αρσένιε πόσα χέρια έχεις; Μήπως έχεις τρία χέρια; Λέει, εδώ βλέπομε δύο χέρια, πού ‘ντο το χέρι που δείχνετε; Το ένα ήταν αυτό, και το δεύτερον, τον εκατηγόρησαν ότι είχε σχέσεις με μία πόρνη γυναίκα.

Και έκαμαν σύνοδο, και μαζεύτηκαν εκεί, επλήρωσαν τη γυναίκα αυτήν, άλλωστε μια γυναίκα αυτής της ηθικής θα λέγε στάθμης θα ντρεπόταν; Και παρουσιάστηκε σε σύνοδο και κατηγορούσε τον Αθανάσιο ότι ήρθες με μένα και λοιπά και λοιπά και έλεγε ακατονόμαστα πράγματα. Και καθόταν ο καημένος ο Μέγας Αθανάσιος, στην έδρα του κατηγορουμένου μαζί με άλλους ιερείς δίπλα του. Οπότε σε κάποια στιγμή λέει στον διπλανό του ιερέα, λέει του, σήκω πάνω και απάντα ότι είσαι εσύ ο Αθανάσιος.

Σηκώθηκε λοιπόν πάνω ο άλλος ιερέας και λέει, πότε εγώ της λέει κυρία μου ήρθα μαζί σου; Του λέει δεν θυμάσαι εσύ την τάδε μέρα, στον τάδε τόπο, την τάδε ώρα και λοιπά. Της λέει, εγώ; Ναι εσύ, του λέει. Λέει, εγώ; Ναι, εσύ ο Αθανάσιος. Μα εγώ δεν είμαι ο Αθανάσιος της λέει, ο Αθανάσιος είναι αυτός. Μέχρι τέτοιου σημείου. Λοιπόν, ήταν φοβερές οι αιρέσεις την εποχή εκείνη. Ο Μέγας Βασίλειος,

αντιμετώπιζε ένα πρόβλημα. Να το πω έτσι, συγχωρέστε με, θεολογικά. [παύση] Ήθελε να ερμηνεύσει ο Μέγας Βασίλειος το τριαδικό δόγμα. Δεν θα καθυστερήσομε, ακόμα λίγο και θα σταματήσω. [παύση] Και χρησιμοποιούσαν τότε στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο τον όρον ουσία, και τον όρον υπόσταση. Ουσία και υπόστασης, λέγει η Α’ Οικουμενική Σύνοδος, «ταυτόν εστί τω λόγω». Δηλαδή έλεγαν ότι η θεότητα είναι μία ουσία και μία υπόστασης.

Ο Μέγας Βασίλειος ήθελε να διαχωρίσει τους όρους, και να πει ότι η ουσία σημαίνει το όλον, η υπόσταση σημαίνει τα πρόσωπα. Αλλά δεν ετολμούσε ο Μέγας Βασίλειος. Να πει ότι, ξεχωρίζω τους δύο όρους, ο ένας λέγεται ουσία για το σύνολον της Αγίας Τριάδος, και η υπόσταση λέγεται για τα πρόσωπα. Και τότε φαίνεται αποτάθηκε στον Επιφάνιο. Και του λέει, γέροντα, πρέπει να διαχωρίσομε τους όρους για να μπορούμε να ερμηνεύσομε το Τριαδικό δόγμα.

Και τότε ο Άγιος Επιφάνιος, αυτό βγαίνει μέσα από τα κείμενά του, είπε του Βασιλείου, έχεις δίκαιο, αυτό πρέπει να κάνομε. Του λέει, μα φοβούμαι. Διότι αν εγώ πω ότι άλλο η λέξη ουσία σημαίνει και άλλο η λέξη υπόσταση, τότε θα σκανδαλίσομε τον κόσμο. Και ο Μέγας Βασίλειος τότε κατέφυγε στον Άγιο Επιφάνιο, και είπε ο κόσμος, αφού το λέει ο Επιφάνιος, να ξεχωρίσομε τους όρους. Το ένα είναι αυτό. Τα λέω έτσι απλά.

Και το δεύτερον ήταν το άλλο. Κανένας Πατέρας τότε, δεν χρησιμοποιούσε τον όρο πρόσωπο. Δεν μπορούσε να πει ότι ο Θεός είναι μία ουσία, τρία πρόσωπα. Η λέξη πρόσωπο ήταν κόκκινο πανί. Πω πω να πεις τη λέξη πρόσωπο! Γιατί; Υπήρχε κάποιος αιρετικός τότε που ελέγετο Σαβέλλιος. Αυτός ο αιρετικός έλεγε, βεβαίως λέει, έχομε μία ουσία τρία πρόσωπα. Και τι εννοούσε άμα έλεγε τρία πρόσωπα; Έλεγε ότι έχομε τρία προσωπεία. Αυτός δεν επίστευε στο Τριαδικό του Θεού.

Έλεγε έχομε μία ουσία, και τρία πρόσωπα, και εννοούσε ότι ο Θεός είναι τρία προσωπεία. Στην παλαιάν εποχή, φορεί το προσωπείον του Πατέρα. Στην Καινή Διαθήκη, φορεί το προσωπείον του Υιού. Στην Εκκλησία φορεί το προσωπείον, τη μάσκα, του Αγίου Πνεύματος. Άρα, κατέστρεφε ο Σαβέλλιος το Τριαδικό του Θεού. Και αν κάποιος Πατέρας έλεγε, μία ουσία τρία πρόσωπα, του έλεγαν είσαι Σαβελλιανός.

Ο Βασίλειος ο καημένος ήθελε – είναι εδώ η συμβολή των Πατέρων η μεγάλη – ήθελε να πει ότι, μία ουσία τρία πρόσωπα. Τρεις υποστάσεις, αυτό λέμε σήμερα εμείς. Και πάλι τι κάμνει; Καταφεύγει στον Άγιο Επιφάνιο. Και ο Άγιος Επιφάνιος συνηγορεί, και γράφει ένας ξένος θεολόγος και λέει ότι, εάν δεν ήταν τότε, ο κραταιός και ο μέγας Επιφάνιος, δεν θα μπορούσε ο Βασίλειος να εισαγάγει τον όρον πρόσωπο και να λέμε μία ουσία τρία πρόσωπα. Ήταν κόκκινο πανί. Και είπαν ότι, ο Επιφάνιος δεν Σαβελλιανίζει.

Αποκλείεται ο Επιφάνιος να υποστηρίζει τον Σαβέλλιο. Και ήταν αυτή η μεγάλη συμβολή του Αγίου Επιφανίου.

Και έναν τελευταίο και τελειώνω. Άμα διαβάσει κανείς τα έργα των Πατέρων, ξέρετε, μένει κατάπληκτος, για τη σοφία τους, αλλά και τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος που είχαν. Οι Αρειανοί, οι οποίοι έλεγαν ότι ο Υιός είναι χτίσμα, είναι μεγάλον κεφάλαιον βέβαια αυτό, είχαν και μεταξύ τους κάποια επιχειρήματα και κορόιδευαν τους Ορθοδόξους. Υπέβαλαν οι Αρειανοί στους Ορθοδόξους ένα ερώτημα. Έλεγαν, «θέλων εγέννησεν ο Πατήρ τον Υιόν ή μη θέλων;» Ο Αρειανός ο αιρετικός ρωτούσε τον Ορθόδοξο.

Απάντα μου του λέει, πες μου. Θέλοντας γεννά ο Πατήρ των Υιόν ή μη θέλοντας; Ακούστε τώρα τι... τι φοβερό ψευδοδίλημμα, τι κλάπα τους εβάζαν. Και απαντά ο Άγιος Επιφάνιος. «οὐκ εἰμὶ κατὰ σέ, ὦ φιλόνεικε, ...» «... ἵνα ἕν τι τοιοῦτον εἰς θεὸν διανοηθῶ». Του λέει δεν σου μοιάζω ρε φιλόνικε [ασαφής], για να διανοηθώ έναν τέτοιον πράγμα για τον Θεό. Με ρωτάς, «θέλων εγέννησεν ...» «... ο Πατήρ τον Υιόν ή μη θέλων;» Και απαντά. Του λέει, ούτε θέλων ούτε μη θέλων. Ακούστε τι ωραία, και το εξηγά.

Του λέει, όχι με τη θέλησή του ούτε χωρίς τη θέλησή του. Αλλά πώς τον εγέννησε, ρωτά ο αιρετικός. Και απαντά ο Άγιος. Εάν είπομεν ότι θέλων εγέννησεν ο Πατήρ τον Υιόν, διδόαμεν ότι «ἦν τὸ [βούλημα] πρὸ τοῦ υἱοῦ». Κοιτάξτε πόσο ωραία οι Πατέρες συζητούν. Του λέει, αν παραδεχτώ εγώ, και πω ναι, ο Πατέρας γεννά τον Υιόν θέλοντας, τότε τι παθαίνω λέει. Παραδέχομαι ότι, προ υπάρχει το θέλημα του Πατρός και μετά έρχεται ο Υιός. Άρα ο Υιός δεν υπάρχει προ πάντων τον αιώνων.

Καταλάβετε; Αν δε είπομεν λέει, μη θέλων εγέννησεν ο Πατήρ τον Υιόν, «[τότε διδόαμεν ότι ανάγκης ...» «... υπόκειται το Θείον]». Εάν πω λέει, αν σου απαντήσω, ότι ο Πατέρας γεννά τον Υιόν χωρίς να θέλει, τότε σαν να παραδέχομαι ότι ο Πατέρας κάνει πράγματα κάτω από ανάγκη, κάτω από πίεση, δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά. Επομένως του λέει, ούτε θέλων ούτε μη θέλων. Αλλά πώς τον γεννά; Ο Πατέρας γεννά τον Υιόν από την ουσία του, από τη φύσιν του.

Και λέει ότι, η φύση του Πατρός υπέρκειται της θελήσεώς του. Βρίσκεται πιο πάνω η ουσία του Θεού από τη θέλησή του. Η θέληση είναι το παράγωγο της ουσίας του Πατρός. Υπερβολή φύσεως εγέννησε ο Πατήρ τον Υιόν. Δεν τον εγέννησε με τη θέλησή του. Η θέληση του Θεού ακολουθεί την ουσία του Θεού. Άρα αυτό που προηγείται στη θεότητα, δεν είναι το θέλημα, αλλά είναι η θέληση. Κοιτάξτε, εμείς οι άνθρωποι είμαστε προϊόντα της θελήσεως του Θεού.

Ο Άρειος τι ήθελε να αποδείξει; Ότι ο Υιός είναι προϊόν της θέλησης του Θεού, όπως είμαστε εμείς. Εμείς είμαστε χτίσματα άρα και ο Υιός είναι χτίσμα.

Και λέει ο Άγιος Επιφάνιος, ρε βλάκα του λέει, αν ο Υιός είναι χτίσμα, διατί ημίν γίνεται; Ίντα που ήρθε να μας κάνει εμάς; Τι ημάς ωφελεί; Τι το χτίσμα τοις κτίσμασι προσφέρει; Εάν λέει ο Υιός είναι κτίσμα όπως δες εσύ ο Άρειος, γιατί ήρθε να μας κάμει; Να μας κάμει τι; Τι να κάμει το κτίσμα στα κτίσματα; [παύση] Εμείς λέει θέλομε Θεόν να σωθούμε, όχι κτίσμα να σωθούμε.

Θα σταματήσω ως εδώ, για να πω ότι αυτός ο μεγάλος Άγιος, ο Άγιος Επιφάνιος, τον χαρακτηρίζει η Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος, Πατέραν και Διδάσκαλον της Καθολικής Εκκλησίας. Στη μνήμη του, όταν εκοιμήθη, το 403, στη Σαλαμίνα, του έκτισαν επτάκλιτη βασιλική, και σώζονται μέχρι σήμερα τα ερείπια, εκεί που είναι έξω από τον Απόστολο Βαρνάβα, και ο κενός τάφος του. Και αναφέρει ο Θεόδωρος ο Στουδίτης ο Άγιος, πότε; Τον 7ο μετά Χριστόν αιώνα.

Εμείς λέει «ίσμεν ...» «... τον Επιφάνιον Κύπρου, ...» «... μέγαν Άγιον ...» «... και θαυματουργόν ...» «... άχρι των ημερών ημών». Δηλαδή, εγνώριζαν οι άνθρωποι αυτοί μέχρι τον 7ο αιώνα τον Άγιο Επιφάνιο Κύπρου ως θαυματουργό μέχρι των ημερών τους. Να δώσει ο Θεός να ελευθερωθεί η Κύπρος... - Ακροατήριο: [ασαφής] - κ. Νικολαΐδης: Να τελειώσω. Ακροατήριο: [ασαφής] κ. Νικολαΐδης: Να τελειώσω Κυριάκο μου. Να τελειώσω. - Ακροατήριο: [ασαφής]

- κ. Νικολαΐδης: Να σου τον λόγο. - Ακροατήριο: [ασαφής] κ. Νικολαΐδης: Λοιπόν να δώσει ο Θεός και να χτιστεί ξανά ο ναός του εκεί και να πάμε να λειτουργήσομε. Να σηκωθούμε. κ. Νικολαΐδης: Να ψάλλομε όλοι το Χριστός Ανέστη. κ. Νικολαΐδης: Να ψάλλομε όλοι το Χριστός Ανέστη. Τη μεθεπόμενη Δευτέρα θα είναι εδώ ο γέροντας για την ομιλία έτσι; Ακροατήριο: [ασαφής] κ. Νικολαΐδης: Θα κάναμε εορτασμό για τον Άγιο Επιφάνιο, αλλά λόγω της αυτής του Αρχιεπισκόπου δεν μπορούμε.

Εκείνο το οποίο θα γίνει είναι να εκδώσομε έναν αναμνηστικό τόμο, με επιστημονικές εργασίες, για τα 1600 χρόνια από την κοίμησή του.

Πάντως σας λέω ότι θεωρείται πολύ μεγάλος Άγιος ο Άγιος Επιφάνιος, και κάτι που- βέβαια είναι πολλά τα... για τον βίον του. Είναι εκείνος ο οποίος οργάνωσε και θεμελίωσε τον μοναχισμό στην Κύπρο, ο Άγιος Επιφάνιος. Υπάρχει στη Λετύμπου, μία ωραία εκκλησία, του Αγίου Κηρύκου και Ιουλίττης, που είναι εκκλησία του 6ου αιώνα μΧ, και ακριβώς δίπλα υπάρχει μία σκήτη, που είναι στο όνομα του Αγίου Επιφανίου. Λοιπόν, να ψάλλομε Χριστός Ανέστη;

[προσευχή]

Προτού φύγετε, να πω το εξής. Και στην Ασίνου, και στον Άγιο Νικόλαο της Στέγης, και στον καθεδρικόν ναόν, δεν ξέρω και στον Άρακαν, μέσα στον ιερόν, στην κόγχη του ιερού, εικονίζεται ο Άγιος Επιφάνιος, μαζί με τον Μέγα Βασίλειον και τον Χρυσόστομο, γιατί αυτοί έγραψαν Λειτουργία. Εξαιτίας του ότι έγραψε Λειτουργία τον έχουν εκεί. Λοιπόν να έχομε τις ευχές του. Καλό βράδυ. Να είστε καλά.