Auschwitz-opera: ‘Ik herkende de stem van mijn kampbewaarder’

Ontworpen in Zweden, geproduceerd in de Wednes. De volledig elektrische Volvo EX30. Een compacte SUV met een rijjapping. De Volvo. 1995 euro. Ook nu een proefrit op Volvo. of bij de Voorvoordealer. NRC Vanaf de redactie van NRC het verhaal. Meu nome é...

De opera Die Passagerien gaat over daders en slachtoffers uit vernietigingskamp Auschwitz die verder moeten leven met dat verleden. Joep Stapel recenseerde de opera voor NRC en het stuk raakte hem diep. Want dit verhaal. van toen vertelt ook heel veel over Ik zat in de grote zaal van de Nationale Oper aan Ballet op het balkon. Ik keek naar de bune waar de Nederlandse première plaatsging vinden van die passagier in, van de Pools-Joodse componist Wijnberg. Een hele bijzondere componist.

Herontdekte componist, dus ik had er wel zin in. Ik zit daar wel vaker, want ik ben recent voor NRC en ik ga vaak naar concerten en ook naar de opera. Het doek ging op. En ik keek naar een zijaanzicht van een cruiseschip. Een groot cruiseship, drie lagen hoog, met allemaal compartimenten waar je kleine leventjes ziet. Er zijn twee jonge vrouwen de zonnegoed aan het brengen op een balkon. En er is een Duits echtpaar, daar zoomen we op in. En zij maken allemaal een overtocht naar Brazilië.

Ja, een tamelijk kabbelend verhaaltje, een soort sitkom-achtige setting, eigenlijk. Tot op het moment dat de man van het echtpaar de Tweede Wereldoorlog ter sprake brengt. En op dat moment klapt het orkest op de scène. Vanaf dat moment is het eigenlijk een rollercoaster die je gewoon meesleept naar het einde van de opera. En ja, als recent zit ik vaak te kijken naar een voorstelling. Je maakt wat plussen en minnen, je weegt dingen tegen elkaar af.

Maar ik merkte hier al heel snel dat ik het gevoel had van ik heb iets heel uitzonderlijks meegemaakt. En dat resulteerde dus ook in een recensie met de maximale score van vijf ballen. En dat komt vaker voor dat iets heel erg goed is en dat het vijf ballen waard is. Maar in dit geval merkte ik dat ik naar buiten liep met het idee van ja, dit is. Anders dan andere vijf ballen.

Want dit was voor jou dus, zelfs als recessent van de operastukken die daar dus vaker is in die operazaal, echt iets onvergetelijks. Dan ben ik toch benieuwd, waar gaat het over, dit verhaal? De opera gaat over Lisa Frans, de vrouw van dat Duitse echtpaar, die samen met haar man de oversteek maakt naar Brazilië. Het is 15 jaar na de Tweede Wereldoorlog.

En ze zijn uitgelaten omdat ze ja dat vaderland en al die donkere jaren kunnen achterlaten. Ze hebben het gevoel dat ze een nieuwe toekomst tegemoet gaan. Tussen zijn 15 jaar getrouwd, maar het voelt alsof ze voor de tweede keer op huwelijksreis gaan. Maar er valt een stilte. Ja, die zwanger is van iets wat staat te gebeuren. En dat is het moment in die stilte dat Lisa Frans vooroverbuigt van haar balkon en een medepassagier, een vrouw, herkent.

En als toeschouwer vraag je af: oké, ze kent deze vrouw. Haar man vraagt zich ook af: Wie is die vrouw? En dan blijkt dat ze een huwelijk geheim met zich meedraagt, wat zelfs haar man nog niet kent. Lisa Frans blijkt SS-kampbewaarder in Auswitz te zijn geweest tijdens de oorlogsjaren. Ze herkent de Poolse Marta, een jonge vrouw die in Auschwitz zat, waar zij dus kampbewaakster was. Ze weet niet zeker of het Marta is.

Maar ze is er zo vol van dat ze het niet voor zich kan houden. Dus ze moet het ook haar man vertellen, die helemaal in boede ontsteekt. Wat is dit voor iets? Ik dacht dat we een gelukkig leven tegemoet gingen en nou vertel je me. Dat je zo'n duister verleden met je meezult. Nou, dat moment greep me enorm aan omdat het zo'n omkering is, eigenlijk van het verhaal wat je kent. Je bent Gewend je te identificeren met het slachtoffer. Maar nu zitten we hier met een hoofdpersoon die een dader is.

Ja, want wat is de kern van de kwaliteit van dit stuk hier? En waarom is dit uitzonderlijk echt vijf ballen materiaal? Op de eerste plaats is het een waanzinnig. Geconstrueerd verhaal dat muzikaal ongelooflijk genuanceerd is met. Hele viezige, smierende walsjes en echt afgrondelijk duistere muziek. En het schakelt supersnel tussen al die sferen en nuances.

Dus de muziek van Wijnberg is superieur. Maar vervolgens is het ook op zo'n manier geënceneerd: dit verhaal over een verleden wat we denken te kennen. Of een duistere periode die toch in de geschiedenisboeken terecht is gekomen. Maar het is zo neergezet.

Helemaal open is naar het heden. Je zit niet naar een historische setting te kijken. Maar het zijn in één keer de medepassagiers die de gezichten blijken te dragen van de ders en de slachtoffers uit Auswiets. Zo raakt de opera ook aan thema's die in onze tijd. Spelen en spanningen die er nu zijn, echoen als het ware in dat verhaal wat je op de bune ziet. En wat het nog bijzonderder maakt, is dat de opera gebaseerd is op een waargebeurd verhaal.

Ja, want Jupit is de... allemaal echt gebeurt wat er in die opera speelt. Het is min of meer echt gebeurd. De opera is gebaseerd op een roman van de katholieke Poolse vrouw Sofia Posmis. die zelf in Auschwitz gevangen heeft gezeten drie jaar en die de oorlog heeft overleefd. In de jaren na de oorlog werkte Sophia voor de Poolse Radio en ze was op een opdracht...

In Parijs met de eerste passagiersvlucht van Warschau naar Parijs. Ze had een paar uur vrij. Ze maakte een wandelingetje over de Place de la Concorde en ze hoorde daar Duitse toeristen praten. En ineens sloeg de schrikken om het hart en dacht ze, dat is er. Dat is de stem van Annelyse Frans. Dat is mijn SS-kampbewaagster uit Auschwitz. En toen ging ze kijken en toen bleek het heel iemand anders.

Maar het zaadje was wel gepland. Wat zou ik doen als ik het daadwerkelijk zou zien? Zou ik eraan geven bij een agent? Of zou ik misschien naartoe stappen en zeggen: hoe gaat het met je? Wat ik heel bijzonder vind, is dat ze het verhaal vervolgens heeft omgekeerd in haar bewerking ervan. In haar roman kies ze ervoor om het perspectief om te draaien. En om die SS Kampenwaagster de hoofdpersoon te maken. In het echt het vrouw Annelise Frans. In de roman, en ook in de opera, wordt ze Lisa genoemd.

En het personage dat op Sophia lijkt heet in de opera Marta.

En deze schrijfster, die dus aan de wieg stond van deze geweldige opera, hoe kwam zij destijds terecht in Auswieg? Sie war ein Tiener, als der Krieg begann, Sophia Posmis. En in 1942 is ze gearresteerd door de Gestapo toen ze illegaal drukwerk verspreide. Heeft zes weken gevangen gezeten, is gemarteld, en is vervolgens naar Auswitch. Gedeporteerd en heeft daar bijna drie jaar gezeten en alle mogelijke verschikkingen meegemaakt.

In 1943 kwam er een nieuwe bewaakster in Auschwitz werken en dat was dus die Annelies Frans, die Sophia later dacht te herkennen. Ze zochten iemand die Duits sprak om administratieve taken uit te voeren. En omdat Sophia Duits kon. Kreeg zij dat baantje? Wat betekende dat ze lichter werk kon doen? Wat in zekere zin in haar tijd daar. ...makkelijker heeft gemaakt, cynisch genoeg. En uiteindelijk overleefde ze dus, Auswitch.

Ja, zij is in januari 45, toen het rode leger Auschwitz naderde, op Dodemars gestuurd richting Duitsland met Vele andere gevangenen. Ze heeft in Ravensbruk gezeten en uiteindelijk in Noostad Gleven, een nevenkamp van Ravensbruk, is ze in mei 1945, dus vlak voor het einde van de oorlog, bevrijd. Ze was toen zo'n 700 kilometer van huis. Ze is naar huis gelopen. Naar Krakau.

En wat ik heel aangrijpend vond, is dat ze ergens beschrijft hoe ze thuis kwam. Haar broer deed de deur open en herkende haar in eerste instantie niet. En Sofia liep verder het huis in en kwam in de keuken en daar zat haar moeder op een stoel. En het eerste wat haar moeder tegen haar zei is: Wat ben je groot geworden? En dat is zo heftig. Omdat je je realiseert dat Sofia op dat moment.

Begin twintigde. Ze was eigenlijk nog een kind toen ze naar Auswitz ging en ze is daar volwassen geworden. Ze heeft Auschwit overleefd, maar ze heeft ook wel eens gezegd dat Auswitch haar nooit meer verlaten heeft. No przede wszystkim nie opuścił... Hier hoor je Sofia, dit is in 2015. Die vertelt hoe haar hele leven lang allerlei kleine dingen haar steeds weer herinneren aan die tijd dat ze in het kamp heeft gezeten. Bijvoorbeeld muziek, zegt ze. W tym sensie jakaś muzyka.

Ze hoeft maar bepaalde muziek te horen en ze is weer terug in het kamp en hoort het kamporkest. En ze is ook altijd blijven volgen hoe het met die SS-kampbewaaksers gegaan is. Ze is die processen blijven volgen tegen oud SS'ers. Maar nooit de naam van haar Annalise Frans tegengekomen. Sofia overlijdt in 2022 pas, is dan al bijna 99, in Oswitziem, waar ze op latere leeftijd een huis heeft verkocht.

Ze wilde daarnaar terug, in een soort beweging waarin ze haar verleden terugverovert op de daders van toen. Ze verovert Auschwitz als het ware terug op de nazies, zou je kunnen zeggen. Symbolisch. En heftig ook toch? Ja, heel heel heftig.

En Joep en haar kam bewaatst er dan, waar de opera over gaat, nee, die ook een hoofdrol heeft gehad in het leven, in het boek van deze Polse schrijfster. Wat weten we daarover? Ja. Annelise Frans blijkt al in negentien zesvijde te zijn overleden, dus nog voordat Sofia dacht dat ze haar stem hoorde op de Place de la Concorde, en ze is altijd uit handen van justitie gebleven.

Dus je zou kunnen zeggen dat deze twee jonge vrouwen uit een duistere periode elkaar pas in deze opera voor het eerst weer ontmoeten.

En Joep, dit is dus een uitzonderlijk verhaal. Ik voel het echt als je het vertelt. Maar zo'n verhaal dan ook nog artistiek op een geweldige manier vertellen, dat is natuurlijk een andere uitdaging. Hoe hebben ze jou zo omvergeblazen? Ja, dat moet een ongelooflijke uitdaging geweest zijn. En het is zo dat de zangers van de cast ook op een speciale manier hiermee zijn omgegaan. En onze collega David Wil van de audioredactie is ook achter de schermen wezen kijken bij Nationale Opera en Ballet.

Ja, want hoe doe je dat je inleven in zo'n rol? Dat heeft natuurlijk ook te maken met de manier waarop je je stem inzet. En dat beschrijft een van de hoofdrolspelsters, de met zo sopraan Janny Karlstedt. Heel mooi, die de SS-kampenwaagster speelt. So even in the voice just to try to get the the human in Lisa and then this villain or this evil person to try to bring them together.

Wat zij gedaan heeft, is heel erg werken aan haar stem om te proberen zo'n kwaadaardig personage op een geloofwaardige manier gestalte te geven. My voice has to be um in a way in a different because I have a quite a lot of angry and very harsh and very brutal things to sing. And so usually as a singer you want to sound beautiful, but in this case I'm screaming or I'm very angry or aggressive. In the beginning you hear her.

Eigenlijk heel erg mooi zingen. Maar het wordt steeds schriller, het wordt steeds gemeener. En naarmate haar schuld en whoop en woede haar helemaal overnemen, is ze in de tweede acte op een gegeven moment bijna aan het gillen. Zij zegt zelf dat het een van de moeilijkste rollen is die ze in 25 jaar in het vak heeft gedaan. Ze heeft zelfs een psychotherapeut ingeschakeld om haar voor te bereiden. Dus ze is all ingegaan, kun je wel zeggen. And we had a four hour long discussion about Lisa France.

And um there I started to get a grip because you can't act the person that you hate. You have to understand them. Even though you don't agree with them and perhaps you can't even forgive them, but you have to understand Oh. does evil exist in a normal person? She's not a psychopath. She loves her husband. She's probably v also a very kind person in many ways. But what she did during the war is is completely unforgivable.

En dan heb je natuurlijk ook nog de andere rol van Marta, de voormalige gevangenen, die een hele bijzondere aanwezigheid is in die opera. Heel stil en sereen. Mooi. En die wordt gespeeld door de Amerikaanse sopraan Silvia De Ramo. En ook Silvia vertelt dat de voorbereiding op een opera als deze zorgvuldig moet gebeuren.

These are real people, these are real victims. Even though these are fictional characters, people experience this in their life and so I had the res the respect and the responsibility to really research and understand what the people of Auschwitz went through and it's almost too much to bear to to read and and or hear in interviews.

En tegelijkertijd, Joep, als het gaat over het elementaire uit ons leven, het ultieme kwaad, wat er nu nog steeds is onder ons. Zet het nieuws maar aan of luister naar deze podcast, zou ik bijna willen zeggen. Het is ook zo dat erachter de schermen gewerkt is met een intimiteitscoördinator en dat de kast. Als zichzelf nog voor ze in hun rol gingen, elke keer wat ze bij elkaar kwamen, even gecheckt. Hoe is het met jou? Is iedereen oké? En dat ook weer heeft afgesloten.

Maar met hoeveel zorg je zoiets ook omkleed, dit is een verhaal dat je gewoon met je meedraagt. En dat benadrukt ook Silvia De Ramo. So I think after the show like this, I always have to kinda take a moment to go I'm gonna take this off at the theater. I have to leave this story here. It doesn't really work and it does always come home with me and I kind of feel that it's one that I'll bring into every production I do from this point forward is There's gonna be a little bit of Marta with me.

Ik kan me heel goed voorstellen wat Sylvia De Ramo daar zegt en ik liep ook met dat gevoel het theater uit: van ik heb nu iets meegemaakt wat me bij gaat blijven. Want hoe gaat dat dan? Je ziet dat, je maakt dat mee, je bent mee, je vergeet bijna dat je moet noteren, kan ik me voorstellen. Hoe liep je weg? Ja, het gekke van een opera is dat hoezeer je ook meegevoerd wordt, op een gegeven moment gaat het licht aan en dan wordt er geklapt. En dan ben je weer terug in de echte wereld.

Dus ik loop de zaal uit met alle andere mensen. En er is altijd een première borrel naar afloop. Maar nu had ik al helemaal geen zin in. Ik merkte echt dat ik behoefte had om eventjes tot bezinning te komen. En dit voort. Verhaal te laten indalen. En dat had te maken met de muziek en het verhaal en de encenering en hoe goed het allemaal gedaan was. Maar toch ook met. De manier waarop we naar iets hebben gekeken, wat doorwerkt in het nu. En dat doet je beseffen.

Dat dit soort verhalen ook om ons heen in de hele wereld, as we speak, aan de gang zijn. Ik moest bijvoorbeeld denken aan verhalen die je hoort over Syrische vluchtelingen die nu in Nederland hun beulen tegenkomen. De beulen van Assad die ook naar Nederland zijn zijn gekomen. En dan dan ontstaat dus de situatie dat je elkaar bijvoorbeeld in de trein tegen kan komen.

Ja, bizar. Of op de Dam. Weet je wel, dat zijn bizarre situaties die gewoon om ons heen aan het gebeuren zijn. Nou ja, en dat maakte die opera wel op een heel indringende manier. Werkelijk voor mij. En we denken allemaal graag natuurlijk dat we de held zullen zijn, dat we de good guys in het verhaal zijn. Maar wat deze opera pijnlijk duidelijk maakt, is dat je hele gewone mensen ziet in het begin, waarvan zij, Lisa Frans, een heel duister verleden heeft.

En niet omdat zij nou zo'n psychopaat was of een sadist, maar omdat zij is groot geworden in een cultuur die iets afzichtelijks heeft mogelijk gemaakt. Het is niet vanzelfsprekend om te denken dat jij en ik hele andere dingen hadden gedaan als wij als kleuters bij de Hitlerjugend waren gestopt. Dat is zo'n nare, pijnlijke gedachte, maar wel een hele belangrijke, denk ik. Omdat we omringd zijn in een wereld met conflicten waarin daders en slachtoffers tegenover elkaar staan en.

In categorieën die op allerlei manieren door elkaar lopen. Ja, dat is een heel, heel duister idee, maar dat is denk ik wel wat waar is. En dat is zo belangrijk om je daar bewust van te zijn. Als je wil dat dit soort dingen niet meer gebeuren. En dat is wat Sylvia ook heel mooi zegt: van je moet de moed hebben om stop te zeggen op het moment dat je dingen herkent die niet oké zijn.

And that means even if it's, you know, just one lighthearted conversation that someone makes an offhanded comment, you have to shut it down. It's your responsibility and that continues as the stakes get higher. Na zijn opera rijd ik met de trein naar huis. Lange reis en ik kom thuis in een stil huis. Ik herinner me dat die slot scène, de epiloog van Marta, echt nog die hele nacht door mijn hoofd spookte.

Waarin ze na een huwelijke apotheose van de opera in een soort heel verstilde area offstage gezongen. oproept om die slachtoffers te blijven noemen, om die slachtoffers te blijven gedenken. Want als we dat niet meer doen, dan zijn wij verloren. Je luister daarna vandaag een podcast van NRC 1 verhaal elke dag. Deze aflevering werd gemaakt door David Wiel en Lennart van Kastel. Dit was vandaag. Tot morgen!