Émilie de Châtelet: briljant wetenschapper en mode-icoon - Wetenschapsheldinnen

In de 18e eeuw moesten vrouwen nog bewijzen dat ze even slim als mannen kunnen zijn. Émilie Duchâtelet, de persoon waarover deze podcast zal gaan, deed dat met glans. Ze vertaalde niet alleen Newtons werk naar het Frans, maar bracht de natuurkunde ook nieuwe, revolutionaire inzichten bij. Ook die glans kan je trouwens letterlijk nemen, want Émilie Duchâtelet bewees, zeer ongewoon voor die tijd, dat een vrouw in een praaljurk net zo goed een wetenschappelijk genie kan zijn.

In deze podcast praat ik met natuurkundige Frank Verstraten en verhalenverteller Céline Broekhaart over het leven en werk van Émilie Duchatelet. Je zal merken dat ze hun adoratie voor Émilie niet kunnen verstoppen. Heel veel luisterplezier. Dag Céline. Dag Kim. Dag Frank. Goedemorgen. Jullie schreven samen het boek Waarom niemand quantum begrijpt en iedereen er toch iets over moet weten.

We namen daar eerder al een podcast over op. Een podcast die trouwens nog altijd te herbeluisteren is via www.eoswetenschap.eu of uw favoriete podcastkanaal uiteraard. In dat boek en ook in ons gesprek na de podcast waren jullie zeer lovend over een zeer bijzondere vrouw, Émilie Duchatelet, die ontzettend veel betekent heeft voor de natuurkunde.

Vertel eens, wie is Émilie Duchatelet? Émilie Duchatelet, als we het al heel kort en bondig mogen samenvatten, was de eerste echte vrouwelijke natuurkundige en wiskundige. Zij heeft geleefd in de achttiende eeuw. Nu, haar vader was al 58 toen zij werd geboren, dus dat was een kind van zijn tweede huwelijk. Dus die man had de zwaktes van een grootvader en de zachtheid van een vader. Je had ook wel snel door dat zijn dochter iemand heel bijzonder was.

Nu, ze is opgegroeid in Parijs. Haar vader was secretaris en, zoals ze dat noemen in het mooie Frans, introducteur des ambassadeurs et princes van koning Lodewijk XIV, Louis XIV van Frankrijk. Dus ze groeide op in Parijs in de plek die we nu Place des Vosges noemen. En ze wordt op dezelfde manier opgevoed als haar broers.

En dat betekent dus, mocht het van haar moeder hebben afgehangen, was ze in een klooster beland. Maar gelukkig is dat niet gebeurd. Want zoals ik al zei, haar vader had wel snel door dat Émilie ontzettend intelligent was. Dus zij kreeg toegang tot de immense bibliotheek van het huis. Iedere donderdag werden daar salons gehouden waar Émilie ook naartoe ging.

Daar is hetzelfde de eerste keer ook waar ze Voltaire heeft ontmoet, die toen een heel pak ouder was en, zoals we straks zullen zien, nog tot een heel mooie geschiedenis van hun beide samen zal leiden. Nu, het ding is, ze had haar uiterlijk niet echt mee als kind. En haar vader redeneerde dan zo van, als ze niet echt mooi is, dan moeten we er op zijn minst wel voor zorgen dat ze slim is. Dus hij zorgde ervoor dat ze de beste leerkrachten had.

Dat echt alles in het werk werd gesteld, zodat ze haar geest tenminste kon gaan ontwikkelen. Bovendien was ze ook niet echt handig. Ze had twee linkerhanden, dus wat deed haar vader? Hij zorgde ervoor dat ze leerde paardrijden, dat ze leerde schermen. En het ding is dat ze binnen de kortste keer ook daar weer helemaal in uitblonk en met de beste mannen gewoon kon wedijveren. Bovendien, want het was nog niet uit met al haar talenten, had ze ook een enorme talenknobbel.

Binnen de kortste tijd sprak ze vlekloos Engels, Grieks, Latijn, Italiaans en ze heeft zelf op later leeftijd in een paar maanden tijd nog Nederlands geleerd. Nu, dat was, ze had dus echt een enorme liefde voor taal en voor literatuur. Maar waarom wilde ze ook graag talen kennen? Omdat ze heel graag las en omdat ze die werken liefst van al in de originele versie wilde kunnen lezen, niet in een vertaling.

Ze vertaalde dus zelfs ook, ze vertaalde op heel jonge tijd al Vergilius, ze had ook een enorm groot schrift vol met teksten die zij belangrijk vond, die ze dan bundelde daarin, die ze kopieerde, maar die ze op de koop toe ook nog eens allemaal van buiten leerde. Dat waren teksten van Horatius, van Vergilius, van Tasso, maar ook van Racine, van Boileau, van Rousseau, dus van haar tijdgenoten. Ze had dan ook nog een enorme liefde voor opera, voor muziek, voor toneel.

Dus kortom, als we het samenvatten, alles behalve breien en naaien. Die echte meisjesdingen, daar was ze helemaal niet voor te vinden. Maar haar echte hart lag uiteindelijk wel bij wetenschappen, bij wiskunde. Ze wilde de wereld kunnen begrijpen. Dus ze was totaal geen society-dame. Ze was zich wel enorm bewust van haar stand en van de verplichtingen die daarbij kwamen kijken. Maar het hof, dat bezocht ze meer omdat het een plicht was, eerder dan uit plezier.

Frank heeft ook nog een heel leuk verhaaltje misschien over het feit dat zij heel goed kon gokken. Dus omdat ze zo goed was in wiskunde, kon ze heel goed ook de mensen onder tafel gokken. Frank, misschien kan jij daar iets over zeggen. Ja, inderdaad. Dus op latere leeftijd. Omdat zij extreem is, zoals Celine al vermeld heeft, in alles dat ze deed, deed ze vol passie. Dus als ze hokte, was dat ook ongelimiteerd. En op die manier heeft ze gigantisch veel geld gewonnen.

Als ze dan won, besteedde ze dat geld aan twee dingen. Mooie, prachtige klederen, maar ook aan boeken. En iedereen verklaarde haar natuurlijk als compleet zot. Welke vrouw is dat nu die haar geld besteedt aan boeken? Maar op een moment heeft ze eens gigantisch veel geld verloren. En dan moest ze dat op een of andere manier toch terug kunnen winnen. En dan heeft ze maar het principe van een optie uitgevonden.

Dat is een van een heel ingewikkeld financieel instrument die tot op de dag vandaag enkel door hedge funds gebruikt wordt. Maar zij heeft dat gewoon uitgevonden om dat geld terug te verdienen. Succesvol. Dus dat is maar om een idee te geven van haar genie, van haar originaliteit, van alles dat ze deed. Ja. Dus nu, we zitten ondertussen op haar 19-jarige leeftijd en haar vader had zoiets van, wie wil er nu in godsnaam een vrouw die alleen maar leest?

Want in die tijd, we spreken dus 18e eeuw, op 19 jaar, dat was een leeftijd waarop de meeste meisjes in feite al getrouwd waren. Maar Emilie dus niet... Dus in feite, ja, ze is dan uiteindelijk uitgehubelijkt geweest aan de Marquis du Chatelet, die was afkomstig van de hoogste en de oudste adel van Frankrijk. Zij was 19, hij was ondertussen al 34. Ze hebben samen drie kinderen gekregen, maar zo na die hele opvoeding en dat

mamaspelen had ze het om de duur wel gehad en ze dacht, oké, mijn moederplicht zit erop, tijd weer nu voor mezelf. Want in die tijd ook, de mannen werden toegestaan om maîtresses te hebben dus hij dacht, als mannen dat mogen, waarom ik dan niet?

Maar eerder dan maîtresses of amants, zoals we het kunnen zeggen was hij op zoek naar mensen die haar intellectueel konden uitdagen die haar konden prikkelen, die haar creativiteit konden aanscherpen en dat waren nu toevallig wel altijd wel mannen omdat vrouwen in die tijd werd toegang tot onderwijs ontzegd Zij mochten niet naar de universiteit gaan, op dat vlak heeft zij wel heel veel geluk gehad. Dus nadat haar derde kind helaas was gestorven, hebben zij beslist van gescheiden te leven.

Emilie leidde naar leven, haar man was sowieso bijna altijd weg, want die zat op het front, die was legeraanvoerder, die was heel veel weg. En ze richt zich voortaan dus echt wel op studie, ze zoekt dat intellectuele gezelschap. En ze wordt zich daar ook bewust van die tijdverspilling van de afgelopen jaren, dat ze daarvoor heeft gehad, dat ze bewust is van ik heb zoveel tijd besteed aan mijn uiterlijk, aan mijn mooie tanden, aan mijn haar, aan mijn kledij, etc.

Maar uiteindelijk heb ik mijn geest verloederd. En dat wil ze tegengaan. Ze beseft, het is op jonge leeftijd dat je moet studeren, want dan is je geest ontvankelijk, dan gaat dat allemaal veel makkelijker. En hoe ouder je wordt, hoe moeilijker het wordt om dingen te gaan opsteken. En ze beseft ook dat ze ook net als mannen een denkend wezen is.

Dat zij ook wel talenten heeft. En ze wil zich in die zin nuttig maken, ze wil ook iets nalaten na de dood, niet zomaar de salons gaan afschuimen, veel plezier maken en that's it.

Ze wil echt iets kunnen betekenen voor de mensen die na haar gaan komen, wat dan natuurlijk in die tijd niet zo makkelijk is voor een vrouw. Maar dus, ze smijt zich met volle passie op lectuur, ze leest alles wat er te lezen valt, ze slaapt naar, als we het mogen geloven, ze slaapt maar twee uur per nacht. En op die manier komt ze dus in aanraking met echt de intelligentia van die tijd.

Ook dankzij het feit dat ze opgroeit in die omgeving van de noblesse en de salons, is het ook wel makkelijker om die mensen tegen te komen. Ze ontmoet mensen als een Richelieu, een Maupertuis, een Clairaut, later dan ook Voltaire. Maar daar zullen we het straks dus over hebben als we het hebben over haar liefdesleven. Want zoals dat gaat met passies, alles loopt over in elkaar en die dingen zijn nogal moeilijk van elkaar te scheiden.

Ze wou veel als vrouw, hoor ik je zeggen. Ze bereikte ook veel. Maar in die tijd waren er waarschijnlijk nog meer vrouwen met gelijkaardige dromen. Hoe komt het dan dat Émilie du Châtelet wel kon doorbreken als vrouw? Als ik daar mag op tegen gaan, ik denk dat dat eigenlijk iets was dat vrouwen nog niet beseften dat ze konden. Dus denken dat vele vrouwen daarvan droomden is fout. Zij was gewoon een ongelooflijke rebel.

Zij is echt de eerste vrouw. Het is eigenlijk compleet zot, maar de eerste vrouw die zegt, ik kan dat hier ook. Ik kan dat hier even goed als de mannen. Dat was nog niet in de vrouwen opgekomen dat zij dat konden. En op dat vlak is zij natuurlijk iemand die een ongelooflijk rolmodel geweest is voor alle vrouwen later. We hebben het er nog niet over gehad, maar ze heeft ook ongelooflijk straffe dingen gedaan in de wiskunde, in de fysica en veel andere dingen.

Ja, want als we het dan hebben over haar eerste belangrijk werk, nadat ze al jarenlang zo intens bezig was met die studie, en het corresponderen was ook met de belangrijkste wetenschappers van die tijd, er werd op een gegeven moment een prijs uitgeschreven door de Académie des Sciences over, het onderwerp was, de aard van het vuur en de verspreiding daarvan.

En dus ondertussen leefden ze al samen met Voltaire, want de meeste mensen herinneren Émilie Duchatelet misschien als de geliefde van Voltaire, die hebben inderdaad vijftien jaar lang samengeleefd. Maar ze beseften op een gegeven moment dat door dat Voltaire ging deelnemen aan die wedstrijd. En ze was het ook op de meeste vlakken totaal niet eens met de visie van Voltaire. Dus ze bedacht van, als hij meedoet, waarom zou ik zelf ook niet meedoen?

Het voordeel is, alle werken moesten anoniem worden ingediend. Dus wat heeft zij gedaan? Heel kort voor de indiendatum is zij terug als een gekkin daarop beginnen werken, maar telkens s'nachts, omdat ze absoluut niet wilde dat Voltaire zou weten dat zij daar ook aan zou deelnemen. Dat maakt ook dat ze niet experimenten kon uitvoeren, Want als ze dingen zou nemen uit hun laboratoriumpje, dat ze toen samen ook hadden, dan zou je dat meteen merken.

Dus ze moest het in feite doen met haar verbeelding, met haar creativiteit. En dat had ze wel, die gave van de verbeelding. En zo heeft ze echt een ganse theorie op papier gezet waarin ze stelt waar ze echt... Probeert ervan uit te gaan wat de ideeën van iedereen omtrent het licht fout zouden zijn. Wat als licht geen massa heeft? Wat heeft dat dan van consequenties? Ze leidt er dan van alles uit voort. Het was al gekend van Newton dat wit licht bestaat uit gekleurd licht.

En dan wilden ze proberen te testen. Als al die verschillende kleurtjes nu ook een verschillende temperatuur hebben, dan moesten ze dat kunnen meten met thermometers. Dus het was eigenlijk één groot hypothetisch werk. Ze dient dat in. Nog Voltaire, nog Émilie hebben uiteindelijk gewonnen. Dat was in die tijd Euler die met de prijzen is gaan lopen. Maar ze hebben wel allebei een eervolle vermelding gekregen.

En dat heeft haar zelfvertrouwen enorm opgeklikt. Vooral het feit dat dat gepubliceerd is. Zij is als eerste vrouw ooit een wetenschappelijke publicatie gehad in het meest prestigieuze tijdschrift in Frankrijk. En dat was natuurlijk iets dat ongezien was dat een vrouw dat kon. En dat heeft haar enorm veel zelfvertrouwen gegeven. Ze heeft wel een aantal experimenten gedaan. De experimenten dat ze deed, was met verschillende kleren, met verschillende kleuren.

Kijken welke kleur dat eigenlijk sneller opwarmt en daardoor dat sneller verdampt als je ze nat maakt. Dus ze deed echt wel ook experimenten. Maar dat werk dat ze had, was echt wel revolutionair. Zij was de als eerste. Zij ging tegen de visie van Newton en zeker ook Voltaire. Dat licht ergens bestond uit deeltjes met een massa. Ze heeft echt heel goede argumenten waarom dat dan niet zo kan zijn. Dus ze keek er helemaal niet van terug om tegen de gevestigde orde te gaan.

En dat is natuurlijk een grote constante in haar leven. En dat is exact de eigenschap die je nodig hebt om een goede wetenschapper te zijn. Die experimenten, deed ze die aan een instituut? Of deed ze die, omdat ze daar bijvoorbeeld geweigerd werd, thuis? Ah, wel. Het is zo...

Voltaire en Émilie hebben heel lang samengewoond. Ze hadden elkaar al eerder ontmoet, maar de echt ontmoeting van belang is er gekomen nadat Voltaire twee jaar lang in ballingschap in het Verenigd Koninkrijk had doorgebracht. Hij had weer iets heel compromitterend geschreven, moest voor de zoveelste keer gaan vluchten. Hij komt terug naar Frankrijk, ze ontmoeten elkaar en Émilie stelt hem voor om zich samen te gaan terugtrekken in een kasteel dat haar toekwam, ook door haar man in Syrië.

Dat is in de Franse Ardennen in Noord-Frankrijk.

Mede Voltaire heeft daar ontzettend veel geld in geïnvesteerd. Ze hebben dat volledig terug opgekalfaterd. En in feite kan je dat beschouwen als de huidige instituten. Dat was een beetje iets ook tegen de stijvere salons. Daar konden ze zich terugtrekken, moesten zich van niemand iets aantrekken. Daar was echt plaats voor zelfstandig denken. Daar konden ze aan wetenschap doen zonder dat niemand zich stoorde. Daar werden constant mensen uitgenodigd van de hoogste stand.

Dat moet een formidabele plek geweest zijn ze hadden een bibliotheek met 21.000 boeken en ze hadden ook een piepklein theatertje helemaal boven onder het dak we zijn dat gaan bezoeken waar Voltaire zijn stukken liet opvoeren waar Emilie Nels van de keer ook in meespeelde maar ze hadden dus ook een laboratorium met microscopen de beste materialen zaten dat allemaal daar.

Voltaire was schatrijk Voltaire was een van de rijksten van zijn leeftijd dus niet door het schijf maar vooral omdat hij ooit een loterij opgelicht had en daardoor schatrijk geworden was. En hij investeerde dat geld inderdaad heel veel in wetenschappen. Dus hij zag in dat de verlichting voor een groot stuk er gekomen was door de inzichten van de wetenschappen. Door die inzichten, vooral mensen zoals Newton, die eigenlijk vooral...

Dat wordt dan natuurlijk ook later de grote geld van het verhaal van Emilie. Maar Newton heeft een ongelooflijke invloed gehad op de manier dat de mensen naar de wereld kijken. Het feit dat de wereld kon verklaard worden, dat er ergens een mechanistisch beeld is, dat er wiskunde is die achter alles zit, dat geen god meer moet inroepen waarom dingen elkaar aantrekken enzo.

Dus Voltaire, die natuurlijk een van de grote figuren was van de verlichting, die had dat meer dan iedereen door, dat dat eigenlijk wel de essentie, dat dat superbelangrijk was. en hij wou zichzelf daar ook in verdiepen.

Hij is dan Emilie tegengekomen en was ongelooflijk verwonderd van een vrouw tegen te komen die hem kon tegenspreken, met wie hij kon redeneren, die hem kon challengen, hoe zeg je dat, uitdagen. En dat is eigenlijk hun relatie, dat zij elkaar continu uitdaagden. Dus dat leven in Syrië moet echt fenomenaal geweest zijn.

Dus die waren alle twee werkenholics, die werkten alle twee op z'n minst 12, 14 uur per dag, maar dan s'avonds kwamen ze helemaal opgetut en helemaal opgekleed in een diner met al hun gasten en werd er uren nog gediscussieerd. Dat moet een gigantische, een ongelooflijke verlichte sfeer geweest zijn. Dat was echt zo'n instituut avant la lettre, waar alles kon, waar vrij... Er werd helemaal geen... Er werd niet gekeken naar religie, naar wat...

Alles kon daar. Dus dat was een van de vrije oorden waar de verlichting geworden is zoals ze nu is. Jullie hebben al een paar inzichten die we te danken hebben aan Emelie de Châtelet besproken. Zijn er nog zaken waar jullie aan denken die we aan haar te danken hebben? Misschien ook invloeden die tot op vandaag nog doorleven? Ja, dus ik denk dat de grootste bijdrage van Emile de Châtelet is dat ze enorm op de hoogte was van alle werken die op dat moment gebeurden.

En dus de grote wetenschappers van dat moment waren Newton, Leibniz, Bernoulli, zij was eigenlijk de generatie daarna, en Descartes, zeker ook in Frankrijk. En de manier van denken of de manier dat alle wetenschappers dachten je moest Newton volgen in alles dat hij deed en dat was het of Leibniz volgen in alles dat hij deed maar er waren duidelijk tegenspraken in die theorie en niemand wist goed wie er gelijk had er waren gigantische discussies maar juist omdat zij zo vrijgevochten was nee nee.

Laten we gewoon een keer proberen al die theorieën samen te brengen. En ze heeft daar verschillende, dus zeker haar boeken, dat boek dat Céline al over gesproken heeft, dat ze eigenlijk geschreven heeft over de institutioen, de fysiek, is eigenlijk een boek die probeert, en die erin geslaagd is, om als eerste al die verschillende theorieën te combineren en eigenlijk duidelijk te maken wat zijn nou wetenschappen, hoe wordt de moderne wetenschap gedaan en waar gaat dat naartoe.

En het fantastische in dat boek is dat ze eigenlijk zowel de technieken van Leibniz als van Newton dan verenigd met elkaar, en daardoor tot gigantisch nieuwe inzichten komt. Dus zij stelt nieuwe vragen, door dat te doen, komt er eigenlijk een hele nieuwe wereld open. Zij beseft, nee, iedereen heeft ergens wel gelijk, laten we gewoon wetenschappen op die manier doen. En zij stelt de meest pertinente vragen, de juiste vragen.

Zij zet alles op, ja, zij verwoordt alles op zo'n manier dat het veel duidelijker wordt, wat zijn nu de problemen. En op dat vlak heeft ze een gigantische invloed gehad op de volledige fysica van de volgende eeuwen, zoals bijvoorbeeld zaken zoals, wat is energie? Dat was iets dat helemaal niet duidelijk was. Dus de adepten van Newton zeiden dat energie, of de enige constante, dat dat een soort impuls is.

Dat is iets in massa, maal en snelheid. Dus ook Newton was daarvan overtuigd, dat is het enige dat constant is. Leibniz zei, nee, nee, nee, er is ergens iets, je moet massa, maal de snelheid in het kwadraat doen, want dat is eigenlijk de vis viva. En het was helemaal niet duidelijk wie gelijk had.

Zij doet dan experimenten, ze doet ook experimenten na bijvoorbeeld een heel belangrijke, een Nederlandse natuurkundige, Schravenzande, had experimenten gedaan met vallende ballen in zand en kijken hoe diep dat ze gaan, is die kracht, is dat, hoe diep gaan ze, is dat proportioneel met de snelheid, met de snelheid in het kwadraat. Zij doet al die experimenten nog veel beter na en zet alles op een rijtje, zodat eigenlijk de vragen juist worden.

Zij stelt de juiste vragen en als wetenschapper vinden wij dat dat inderdaad de essentie is van goede wetenschappers. Een goede wetenschapper is iemand die de juiste vragen stelt. En dat heeft zij gedaan en op dat vlak heeft zij een gigantische invloed gehad. En kan eigenlijk ook als een van de grondleggers van de moderne fysica gezien worden, omdat zij als eerste dat begrip van energieverstaan heeft begrepen.

Zij begreep, dat is hier de essentie, dat is hier het begrip dat we moesten snappen, dat we moesten verstaan. Ze heeft dat zelf, dat is een heel verwarrend begrip, want wat is energie? Vraag iemand om dat te definiëren, gaat zien, wetenschappers hebben daar zelf eigenlijk wel een beetje moeite mee om dat precies te definiëren. En inderdaad, het is niet moeilijk dat zij in die tijd dat nog niet helemaal niet kon. Maar ze heeft wel de grond gelegd om dat te doen.

En dan een aantal jaar later is eigenlijk de eerste die het echt snapte, Dus eigenlijk twee jaar na dat boek dat Émilie geschreven heeft aan Institutio de Physique, heeft D'Alembert dan eigenlijk haar ideeën gebruikt om dat dan echt vast te bijtellen. En dan was het duidelijk, oké, ze hebben alle twee gelijk. Dus Émilie had eigenlijk gelijk. Dus in die zin, zij was, ja kijk, enorm, ze is zo echt iemand die de moderne wetenschap in als een van de eerste bedreef.

Een tweede iets waar ze enorm beroemd voor is, is voor de vertaling van het belangrijkste werk in de fysica ooit geschreven, dat is de Principia van Newton, naar het Frans. Dus dat de Principia was geschreven in het Latijn, dat was heel moeilijk. Omdat het zodanig revolutionair is, was er zo goed als niemand die het verstond. En dat zorgde ervoor dat die theorie heel langzaam intrede vond in het denken

van de moderne wetenschappers, want het was zodanig moeilijk. Wat zij gedaan heeft, ze heeft dat vertaald naar het Frans, maar veel meer. Ze heeft het ook volledig met commentaar, ze heeft er heel veel commentaar over geschreven, ook alles opnieuw afgeleid op andere manieren, op de manieren van de calculus.

Dus de calculus, voor mensen die het weten, maar er was een gigantisch debat tussen Leibniz en Newton over calculus, en wie was de eerste die dat gevonden had, Maar zij trekt zich daar niets van aan. Zij gebruikt gewoon die calculus om ook alle resultaten van Newton af te leiden. En dat maakt de huid veel toegankelijker. En dat heeft ervoor gezorgd dat eigenlijk dat perk van Newton, dat ideeëngoed van hoe moet wetenschappen gedaan worden, terug heeft een heel grote invloed daarop gehad.

En tot op de dag van vandaag is dat eigenlijk een van de absoluut, de werken die mensen raadplegen om te verstaan wat wou Newton nu eigenlijk zeggen. Omdat dan natuurlijk heel veel van die ideeën zijn al later herverwoord, zo gaat het in de wetenschappen, dus je hebt daar eens een nieuwe idee, nieuwe ideeën, en latere generaties gaan dat op een meer en meer gestroomlijnde manier formuleren, zodat het uiteindelijk helemaal niet meer duidelijk was wat waren die oorspronkelijke ideeën.

Dus als mensen willen verstaan wat wou Newton eigenlijk zeggen, geschiedkundigen, die gaan niet terug naar Newton omdat dat zodanig moeilijk en ook helemaal niet duidelijk is. Ze gaan terug naar die werken van Émilie die eigenlijk volledig trachten te kijken wat wou Newton hier zeggen en hoe kan ik dat hier verwoorden op een veel betere manier. En daar heeft zij ook enorm wereldwijd... Iedereen gebruikt haar vertaling om Newton te verstaan.

En op dat vlak was zij natuurlijk een enorme heldin. Daar heeft zij enorm veel invloed gehad op de volledige wetenschappelijke wereld. Ja. Ik hoor namen als Newton, Leibniz, Bernoulli. Waar plaats je Imelie du Châtelet in die Hall of Fame van de wetenschap? Daartussen. Absoluut, ja. Nee, nee, exact. Ik denk dat zij meer dan de plaats daar tussen zijn.

Dus inderdaad, in de fysica, de moderne fysica, de absolute gelden zijn Galilei, mensen als Descartes, Newton, zeker Newton, dan ook Leibniz, Bernoulli, maar dan komt Émile Duchatelet daar ook tussen. Die bouwen allemaal verder op elkaar. En dan mensen zoals d'Alembert, Maupertuis, Maupertuis die ten andere ook haar leraar was, en ook haar amant op een zeker moment. Zij staat daar perfect tussen en moest ook niet onderdoen voor die mensen. Zij communiceerde ook met alle groten.

Niet tegengestaan dat ze natuurlijk wel als vrouw in het begin niet au sérieux genomen werd, maar op den duur nam iedereen haar au sérieux, omdat ze wisten, ze zagen gewoon wat zij kon. En ook mensen als Voltaire maakten het zeer duidelijk dat zij het verstand. Voltaire heeft ook een populariserend boek over het werk van Newton, die ook gigantisch succes gehad heeft.

En in zijn inleiding geeft hij volledig toe dat eigenlijk alle ideeën in dat boek van Émilie zijn en dat hij dat gewoon verwoord geeft op een mooie manier, omdat hij natuurlijk enorm mooi kan schrijven. Ik las ook dat Albert Einstein verder bouwde op haar werk dan weer en dat eigenlijk de formule, de wereldbekende formule ESMC² eigenlijk van Émilie de Châtelet afkomstig is. Klopt dat? Dat is natuurlijk een beetje hyperbolisch.

Inderdaad, die discussie over momentum en energie, die mv-kwadraat, dus die massa-maalsnelheid in het kwadraat, die snelheid van het licht is c, dus mc-kwadraat is eigenlijk die energie. Ze noemen dat vis-viva, dus ergens iets die inherent een eigenschap is van een deeltje. Dat van vandaag noemen we de kinetische energie. Zij was inderdaad een van de eersten die echt verstonden dat dat een heel centraal begrip was. In de fysica heel belangrijk, maar ook heel moeilijk om te verwoorden.

Maar om te zeggen dat zij al iets verstond over relativiteitstheorie, ik denk dat dat veel te ver gaat. Dus niet tegenstander dat, Celine zei het al, ze dacht wel heel diep na over licht. Dus zij in haar argumenten waarom dat licht geen massa zou kunnen hebben, is dat zij inderdaad daar heel diepe inzichten in had. Zij zegt, oké, stel voor dat licht een massa geeft, en daar gaat natuurlijk ook die relativiteitstheorie van Einstein, dat licht massaloos is. Dat is ook wat zij zegt.

Maar stel dat licht een massa heeft, dan worden wij continu gebombardeerd door lichtdeeltjes met een kleine massa. Dan berekenen zij dat ons oog allang weggebrand zou zijn omdat die deeltjes zodanig veel energie hebben. Dus zo'n dingen, daar was ze wel mee bezig. En daar was ze echt wel ver voor haar tijd. Ze kreeg ook een heel bijzondere bijnaam van haar collega-wetenschappers, madame Pompon-Newton.

Hoe kwam ze aan die naam? Dat is inderdaad een koosnaampje afkomstig van Voltaire, omdat dat vat in feite samen dat Emilie de perfecte eenheid was van tegengestelden. Zij kon op dezelfde dag en serieus zijn en heel speels en sexy en heel slim. Dus aan de ene kant had ze die gigantische passie voor meetkunde en voor natuurkunde, Maar aan de andere kant had ze ook een enorm hart voor franjes en voor juwelen.

Dus ze was heel erg begaan met haar uiterlijk. En ze zat er soms mee in dat ze misschien niet vrouwelijk of verleiderlijk genoeg zou zijn, waardoor ze zich echt verloor in een overdaad aan juwelen en maquillage en veel pompons en veel frulletjes. Ze is in die zin zelf ook een beetje een trendsetter geweest van die mode met de heel diepe décolleté. Dat is iets wat zij heeft geïntroduceerd toen in de tijd de andere vrouwen vonden

dat alleen maar grote aanstellerij. Die dachten, ze doet dat alleen maar om indruk te maken. Maar aan de andere kant, ze heeft nog van die dingen geïntroduceerd. Bijvoorbeeld stoelen. Dus op vlak van interieur en van meubilair. Stoelen, volgens haar, moesten niet hard en oncomfortabel zijn. Nee, zij heeft de stoelen geïntroduceerd omdat er kussens op gedrapeerd zitten, zodat dat in eerste instantie heel comfortabel zit.

In dat château van Sirè is het ook de eerste keer dat de keuken in het kasteel werd geïntroduceerd en dat er een liftje was, waardoor het eten nog helemaal warm kon worden opgediend. Ze was ook de eerste die ervoor zorgde dat er een privébadkamer was, want vroeger was dat allemaal publiek, iedereen liep binnen en buiten. Dus ze was ook op dat vlak enorm vooruitstrevend. Ja, ze had dus zowel een hele sterke, als je in stereotypen denkt,

een hele sterke vrouwelijke kant, als een eigen wijsheid om zich tussen die mannelijke dominantie te duwen en ook haar ding op dat vlak te doen. Kunnen we haar zien als een inspiratiebron? Of heeft ze dan dingen in gang gezet voor andere vrouwen in die tijd en de generaties die na haar kwamen? Dat zeker wel. Alhoewel, dat ze er zelf ook wel een beetje van verbaasd was in haar eigen tijd dat er zo weinig vrouwen waren die dat plezier van die studie hadden gevonden.

Want ze beseft ook wel, als vrouw, dat je veel minder kansen hebt. Je wordt er in feite niet voor ondersteld van creatief te zijn, van deel uit te maken van het sociaal leven. Je moet gewoon domweg... Ze heeft dat op een gegeven moment op een heel mooie manier gezegd. Wat is het nu weer? Dat je moest... Wacht, domweg, vrouwen moesten alleen maar domweg opgewekte consumenten zijn van de producten van hun mannelijke meerderen. Voilà, dat was het.

Daardoor, ze moesten ook geen onderwijs genieten, dat was allemaal niet aan de orde. En zij beseft, studie is zo'n bron van plezier. Dat is trouwens ook een van de redenen waarom Serre Institution de fysiek heeft geschreven. Het werk waar Frank het daarnet al over had. Ze heeft dat geschreven voor haar dertienjarige zoon. Omdat ze beseft, kijk, je bent nu nog zo jong. Nu heb je de leeftijd waarop je heel makkelijk dingen kunt absorberen.

Later ga je ten prooi vallen aan ambities en verliefdheden en de meisjes en weet ik veel wat. Terwijl nu is je geest echt een spons. Het is nu dat je ervan moet profiteren om dingen te studeren, want later ga je er geen tijd meer voor hebben. En ze wilde hem echt dat plezier, dat belang van die studie overbrengen.

En dus is er in feite ook wat van verbaasd dat er zo weinig vrouwen zijn die zo ambitieus zijn en ook zo nieuwsgierig zijn en ook boeken willen lezen en zich willen verrijken dus is ze een voorbeeld geweest nu zeker, nu zou ik zeker zeggen van wel ze zegt dat dat natuurlijk een ongelooflijk gemis is van onze maatschappij dat maar de helft van de breinen gebruikt wordt ze zegt dat letterlijk de helft van de vrouwen dat die zeker zo slim zijn als de mannen en daar is zij natuurlijk heeft zij

een enorm belangrijke rol gespeeld om de ogen te openen van alle meisjes en vrouwen, van te zeggen, wij moeten hier niet onderdoen voor de mannen. Nu lijkt dat evident, maar in die tijd was dat echt wel revolutionair, dat je als vrouw mee kon doen met de mannen. Een groot voorbeeld van hoe sterk haar persoonlijkheid was, is bijvoorbeeld de grote trend in Parijs in die tijd waren de salons. Al het intellectuele leven gebeurde in de salons. De koffiehuizen.

Sorry, de koffiehuizen was dat. En je had de Prokop, de Grado, de Kropok. Prokop was voor de literaire mensen, Prokop was voor de wetenschappers. En als vrouw mocht je daar niet binnen, maar daar werd eigenlijk gediscussieerd over de modernste concepten over Newton versus Leibniz zij wou daar. Bij zijn. Dus wat doet ze? Ze verkleedt zich als man. Ze verkleedt zich als man en gaat gewoon daar tussen die mannen gaan discussiëren.

En ja, ze lieten haar doen, omdat zij zodanig sterk was en inderdaad mee kon doen. Ja, iedereen vond dat oké. Dus op dat vlak, ze had zo'n danig sterke persoonlijkheid. Zij trok zich van niets aan. Zij was echt een ongelooflijke rebel. Veel meer rebels dan alle andere mannen die veel meer ergens moesten volgen. Ik moet hier de leer van Newton volgen of de leer van Leibniz.

Nee, zij trok zich van niets aan. Zij was is compleet vrijgevochten en deed gewoon hetgeen dat ze dacht van, dat is hier hetgeen dat ik moet doen om wetenschappen te doen, om vooruitgang te maken. En op dat vlak heeft ze natuurlijk een gigantisch belangrijke rol gespeeld.

Wat het eigenlijk wel een beetje raar maakt, dat er na haar, dat er nog altijd zo weinig vrouwen zijn. Je zou denken, oké, ik heb hier zo'n rolmodel, alle vrouwen hebben dat hier plots door, wij kunnen dat hier doen. Maar ja, nee. Bijvoorbeeld haar eigen dochter ook, heeft ze niet zo opgevoed. Dat is ook het rare dan.

Dat is ook weer die contradictie. Haar eigen dochter heeft ze naar een klooster teruggestuurd, omdat ze dacht dat ze op die manier beter en gemakkelijker een goede partij zou kunnen raken. En inderdaad, ze is dan getrouwd met een... Haar dokter is dan getrouwd met een prins in Italië. En dus... Zij zit vol met tegenstellingen, maar alles dat ze doet, doet ze vol passie. En dat is natuurlijk wat dat maakt haar zo'n gigantisch interessante figuur.

Dus ook het feit dat ze bijvoorbeeld op latere leeftijd dan nog verliefd geraakt is op een jongere man, dan is... Wel, misschien moet jij dat vertellen. Ja, dus na de relatie met Voltaire, die is dus ook... Dat is niet blijven duren, heeft ze nog een grote liefde gekend, Saint-Lambert. Dat was zo'n poëet, maar ook een enorme rokkenjager. En hij was enorm onder de indruk van haar acteertalent, want dat kon ze dus ook heel goed.

Het ding is, zij is daar nog zwanger van geraakt, van Saint-Lambert, maar ze was toen wel de veertig voorbij. En op die leeftijd zwanger worden op je veertigste, dat was niet zo ideaal. Dus ze voelde ook dat dat niet goed ging aflopen. Op dat moment was ze al bezig met haar vertaling van de Principia van Newton. Zij is in die laatste weken en maanden echt bijna ononderbroken beginnen werken. Snachts, overdag, bijna non-stop.

Omdat ze absoluut dat werk wilde afmaken voordat er eventueel iets zou gebeuren. En helaas is ze ook... Ze is bevallen van een dochter, maar heel kort daarna is ze dus wel gestorven.

Ja, en dan is die Principia eigenlijk, dus zes jaar later, dus heeft Voltaire ervoor gezorgd, Voltaire, ja, dat was de grote liefde van zijn leven, dus die heeft haar altijd blijven steunen en volgen, zelfs als ze niet meer samen waren, en hij heeft ervoor gezorgd dat dat gepubliceerd is, en dat, we hebben het er al over gehad, heeft een gigantische invloed gehad, niet enkel omdat het een vertaling was van Newton, maar vooral ook omdat het heel veel nieuwe ideeën bevatte, heel veel commentaar,

honderden bladzijden commentaar van wat er eigenlijk toch niet honderd procent correct aan is, en hoe dat verbeterd kan worden, hoe dat bijvoorbeeld de precessie aan de equinox van de aarde, hoe je dat moet berekenen, staat er allemaal gigantisch ingewikkelde berekening dat zij deed. Dus zij was, zij kon het technisch gezien, echt wel, kon zij mee met de besten. Haar bijdrages aan de wetenschap zijn misschien nog indrukwekkender als je weet dat ze zo vroeg gestorven is ook.

Ja, dat is natuurlijk een heel jammere zaak, want dan vraag je je af wat zou ze nog allemaal gedaan hebben mocht ze langer hebben geleefd. Het is een heel jammere zaak dat ze zo vroeg gestorven is, absoluut. Ja, daar wel in de wetenschap is dat de heel grote wetenschappers typisch hun beste werk doen en voor heel korte tijd. Kijk naar Newton, die heeft eigenlijk alles gedaan als hij drie, vierentwintig was. Hij moest vluchten van Cambridge, want er was de pest.

En dan in twee jaar tijd heeft hij eigenlijk al zijn belangrijkste wetenschappelijke bijdrage gedaan. Dus op dat vlak zijn wetenschappers wel... Het is niet zoals muzikanten, dat ze hun beste werk doen de keer dat ze ouder en matuurder worden. Wetenschappers doen typisch hun beste werk als ze jong zijn. Emelie de Châtelet was een zeer eigenwijze vrouw. Dat blijkt ook uit haar vele liefdesrelaties, waarvan er al een aantal namen gevallen zijn. Was ze ook een mannenverslindster ?

Ik zou dat niet zo noemen. Ze heeft inderdaad mannen gekend en gelukkig voor haar uiteindelijk geleefd maar één keer. Maar zij was vooral op zoek naar mensen die haar uitdaagden. Ik heb het in het begin ook al gezegd, die haar intellectueel echt, die haar creativiteit konden stimuleren. En dat waren nu doorgaans altijd wel mannen. En zoals dat gaat met passies, een passie voor studie gaat dan over in een passie voor liefde.

In een liefdesaffaire, dat is moeilijk af te lijnen. maar het is gewoon door het feit dat ze getrouwd was dat huwelijksleven beviel haar totaal niet ze raakte helemaal geïsoleerd en ze zocht weer die uitdagingen ze wilde leven dus ja, dan heeft ze een affaire gehad met Richelieu dat was dus inderdaad, zoals ik al zei dat was de grote vlam van gans Parijs iedereen benijde haar omdat zij een affaire had met Richelieu maar aan de andere kant,

Richelieu die heeft haar inderdaad gestimuleerd om wiskunde te studeren maar eigenlijk kon hij Emilie niet zo goed de baas Zij was zodanig heftig, ook zeer fel in haar replieken, dat hij haar op een gegeven moment gewoon heeft laten gaan, omdat hij dacht van, het is te trof, het is too much. Maar wat er wel heel bijzonder is, desondanks zijn ze hun hele leven lang zeer intens contact blijven houden. Vaak in die tijd, er is een breuk en ze moesten elkaar vooral nooit meer zien.

Maar zij wel. Zij schreven wekelijks brieven als zij ideeën hadden. Ze wisselden dan uit met elkaar. Dus ze bleven echt wel heel intens contact hebben. hebben. Na die affaire met Richelieu heeft ze dan al heel kort een affaire gehad met Voltaire, maar dat is dan afgesprongen. En om die leegte weer op te vullen, heeft ze dan ook een affaire nog gehad met Maupertuis, die tegelijk haar leerkracht meetkunde was.

Die heeft ook aangetoond dat de theorie van Newton van de afplatting van de aarde klopte. Dat is dan ook afgesprongen en dan in feite is het up. Op dat moment kwam Voltaire terug uit het Verenigd Koninkrijk en is hij zich zich met Voltaire gaan terugtrekken in Syrië. Dan helemaal op het einde is er nog dat verhaal geweest met Saint-Lambert. De hele tijd door was haar man ook ergens aanwezig, maar die vond dat allemaal prima.

Die kwam zelf ontzettend goed overeen met Voltaire, wat ook niet te verbazen is, want het is met het geld van Voltaire dat dat hele kasteel van Syrië, dat in feite de man van Émilie toekwam, dat is helemaal opgekalefaterd, gerenoveerd geweest. Dus Voltaire zag daar geen enkel probleem in. Als zijn vrouw gelukkig was, intelligent kon zijn en zich kon verrijken. Wat zou hem belet hebben om haar gewoon naar leven te laten leiden?

Dus ik noem het geen mannenverslinster. Het was gewoon een levenslustige vrouw vol met passie die ontzettend veel wilde leren, die nieuwsgierig was en ook graag wilde zien. Die liefdeshistorie met Voltaire moet wel heel intens geweest zijn. Die hebben vijftien jaar echt...

Samen geleefd, elke dag samen gediscussieerd, en ze waren het niet eens, op wetenschappelijk niveau, wilden ze elkaar uitdagen, wilden ze verstaan, dan moesten ze ook smeten met, als ze niet akkoord waren met elkaar, smeten ze met de borden naar elkaar, dat was echt heel passioneel, maar zo snel als ze begonnen vechten met elkaar, was het recht weer opgelost en was het weer grote liefde, dus heel dat huisgoed in Syrië, er zijn daar heel veel boeken over geschreven, en hoe fantastisch

dat dat eigenlijk was, heel die sfeer daar, hoe dat leidde tot nieuwe inzichten, tot nadenken, tot filosofische bedenkingen. Natuurlijk, Voltaire is uiteindelijk een van de grote verlichte geesten geweest, en ook voor een groot stuk heeft hij dat ook geattribueerd aan het feit dat hij kon discussiëren met Émilie, die voor alles wel haar eigen ideeën had. Dus het gaat niet enkel over wiskunde, zij had daar ideeën over, alles. Ze heeft ook een heel mooi boekje geschreven, Discoeur sur le bonheur.

Ja, in de Discoeur sur le bonheur heeft ze geschreven kort na haar breuk met Voltaire. En daar maakt ze de balans op van haar leven. En dat is echt een heel mooi boek. Het is ook helemaal niet geschreven met de intentie om gepubliceerd te worden, maar dat maakt dat het ook zeer openhartig is en zeer intiem. En het is misschien ook daarom dat het soms een beetje. Verkeerd geïnterpreteerd wordt. Maar wat ze daar in feite als hoofdboodschap

heeft, is dat je ambitieus moet zijn in je leven. En als je echt iets naastreeft, niets mag je daarvan afhouden. Je moet gedetermineerd zijn en gaan voor hetgeen dat je wilt bereiken. Ze onderstreept ook het belang van een goede gezondheid, want je kunt wel goed zijn in je hoofd, maar als je gezondheid niet meezit, dan lukt dat niet.

Ze zegt ook nog andere mooie dingen, bijvoorbeeld dat je geluk niet alleen afhangt van het heden, maar dat dat ook veel te maken heeft met de verleden en met de toekomst.

Als je kunt terugkijken naar mooie dingen die je in het verleden hebt gedaan en kunt dromen en uitkijken naar dingen die voor je liggen, dat draagt allemaal bij tot je geluk en dat je het grootste genot in feite haalt uit het goede te doen dat je er echt kunt zijn, dat je iets kunt betekenen voor je medemens dat is een heel dun boekje, maar ik kan het iedereen wel aanraden om het te lezen ook heel mooi is dat het heel belangrijk is van illusies te hebben dat je moet dromen,

zelfs als die dromen compleet onrealistisch zijn je moet dat durven doen en enkel zo ga je dingen bereiken die de moeite zijn. Ik ben ervan overtuigd dat hier een fantastisch goede film in zit. Dit levensverhaal is gewoon... De film win nu zoveel prijzen, maar hier zit precies nog zoveel meer drama en inhoud in. Ja, maar er bestaan films over haar. Een Franse film was nu niet bijzonder goed. Maar op welke manier dan ook, als het nu is via boeken, via een toneelstuk, via een film...

Kijk, deze podcast. Het is gewoon leuk dat via alle mogelijke kanalen toch de mensen bewust zijn van Émilie, dat zij geleefd heeft, wat zij heeft bijgedragen, dat dat zo'n bijzonder figuur was. Ja. We moeten stilaan afronden. Ter afronding nog de vraag, maar ik vermoed dat ik het antwoord al ken. Was Émilie Duchatelet een echte wetenschapsheldin?

Ja. Zonder twijfel, ja. Ja. In jullie boek, waarom niemand kwantum begrijpt en iedereen er toch iets over moet weten, komen nog meer geniale vrouwen uit de natuurkunde aan bod, dus luister haar. Als je nog meer wil ontdekken, ook over kwantumfysica, snel naar de boekhandel. Nu alvast bedankt voor het luisteren naar deze podcast. Er zijn nog afleveringen van Wetenschapsheldinnen en die vind je op www.eoswetenschap.eu of op je favoriete podcastkanaal.

Je kan ook naar de website van Eos Wetenschap surfen en je daar inschrijven op onze nieuwsbrief en zo blijf je ook op de hoogte van toekomstige nieuwe afleveringen van deze podcast of van onze podcast Vraag het aan, waarin we een half uur praten met een expert over één centrale vraag. Heel erg bedankt voor het luisteren en tot een volgende aflevering.